Literarishe bleter · 1927-08-05 · 31 (5.8.1927) · p. Seite 604

31 זא ליטעראריעזע בלעטער 604 די פײערלעכע רעדע פװ פאויד־1 װאלערי װעגן אנאטאיד־ פראנס*) ש״ײערןן אנדערע דערפאר האבן א באדויערנװערט לעבן. זײ גײען אויף א פארקערטן װעג. זײ הײסן ארבעטן דעם גײםט. אנשסאס ער זאל געניסן. די דאזיקע אכזרים שאפן נאך נײע רעטענישן. אײער גרויםער קאלעגע, מײנע הערן, האט גוט געקענט די מענסשן. ער האט נישט געהאט קײן איבערגעםריבענעם צוטרוי צו דער עטיק, גו דעם חשק און געדולד פון זײנע לעזער. פריער פון אלץ האט ער געהאט די העפלעכקײט, װעל־ כע האט אויסגעשלאסן, מ׳זאל צורויבן בײ די אידעען, װאס מ׳װאגט ארויסצוברענגען. דעם שמײכל, מיט װעלכן זײ האבן זיך אויסגעשײלט םון דער װעלט. ם׳איז גאנץ נאטירלעך, אז זײן רום האט נישט געליטן פון דער דאזיקער עלעגאנץ. איר װײםט דאך, װאס פאר א דערשסױנענדיקע גרויסקײט ער האט דערגרײכט אין א קורצער צײט. באלד זעט מען אײן, אז דער דאזיקער רום, װאם איז ארײנגעדרונגען אזוי שטיל, האט שפע־ טער דערגרײכט דערצו, אז ער האט איבערגעשטיגן דעם רום פון די םאמע בארימטסטע. מיט באװונדערונג זעט מען צו, װי דער דאזיקער פארשײטער זשעני נעמט אן שפילעריש דעם קא־ לאסאלן װוקס פון דער הײנצײטיקער, אײראפעישער ליטערא־ סור. צװישן די שװער־מאםיװע און אביסל ברוטאלע װערק פון די דאמאלסדיקע גדולים, װי טאלםטאי, זאלא, איבסען, ברענגט ער װי א געגנזאץ זײנע לײכטע שאפונגען, װעלכע האבן זיך לײכט צוגערירט מיט א װײניקער סכנה דערצו, אין װאס יענע האבן זיך אנגעכאפט און דערשיטערט: אין דעם געזעלשאפטלעכן צושטאנד און דעם אויפבוי פון אונזערע זיטן. ס׳שמײכלט מיר לגמרי נישט. מײנע הערן, אײך צו שילדערן אזא אויפשטײגנדיקן מענסש, װעלכן איך האב נאר אײן מאל געזען אין אײלעניש. בשעת בײם רוב פון אײך לעבט נאך זײער גוט זײן אנדענק. דער גערסנער פון דעם גארטן פין ״עפיקור״ אין װעלכן ס־האט זיך פארבינדן איבערדאשנדיקע באלעזנהײט מיט גדוי סער באגאבטקײט. האט אומעטים געלאזט פילן אין זײנע שא־ פונגען. אז אים זענען גענוי באקאנט אלע רײצן פון רעדן. ער האט אויך נאענס געקענט די שענסטע, רײנסטע מוסטער■ בילדער פון אונזער קונםט. אלדאס מוזיקאלישע, לײכםע, ליכ־ טיקע אין אונזער שפראך איז פאר אים געװעזן אפן. ער האט אײך פארמאגט א םך פון יענער לעבהאפטער פאלעמישקײט, װעלכע איז פאראן אין אונזערע ליטעראטור־דענקמעלער. — געפערלעכס, צארט טויטנדיקס. זײנע ראמאנען (זײ זענען גי־ כער כראניק פין א געזעלשאפס, צו װעלכער ער האט אויםגע־ לאזס דעם גאנצן ביטול, װאס זי האט אין אים דערװעקט) זע־ נען געשריבן איי טאן פון קלאסישער איראניע, דער טאן, ײאס איז פאר אים געװעזן דער נאטירלעכער און אינסטינק־ טיװער אופן פץ אויסדרוקן זיך. דער איראנישער פאן איז אזױ שסארק געװעזן פאר אים כאראקטעריסטיש, אז אין די זעלטענע שטעלן. װו ער הערט־אױף אויף א װײלע צו שמײכ־ לען, װערט ער װײניקער ענלעך צו זיך אלײן און״ זעט אויס נישס צו זײן אינגאנצן ערנסט. י י מ׳מוז מודה זײן, אז די דאמאלםדיקע געזעלשאפם. װאס גרײכט נאך ביז אונזער צײט, האט אים צוגעשטעלט א רײכן, די קלוגע און שטענדיק־װירקנדיקע השגחה זארגט שוין דערפאר. אז אונזער ליטעראטור זאל פלוצלינג נישט אפפאלן און אײך — אז זי זאל צו־לאנג נישט בלײבן פארזינקען אין פוסטער פאלקאמענהײט. זי האט פארויס אנגעגרײט דעס מענסש און זײן ערנהאפטיקן װעג, װאם זאל אין סאמע מיטן פון שפראכלעכער פארװירטקײט אויפלעבן אױפסנײ דעם חן פון פארצײטישדיקע שריפטשטעלער. כאטש אסך האבן אט דעם חן םארנאכלעסיקט, איז ער פונדעסטװעגן נישט װײניקער אײביק. מיט גענום און אן צי־נרױסער איבערראשונג האט מען איצט זיך צוגעקוקט, װי אט דער מענטש האט אויפםנײ אויפגעלעבט דעם אלטן חן. באלד איז ער געװארן אײנער פון די ערשטע שריפטשסעלער אין זײן עפאכע. ער האט געקענט דעם רײץ און װעיט — אין נישט װײניקער די שװאכקײטן. אויססערליש־ קײטן און הכרונות פון דעם, װאס מ׳האט אויפגעטון אין דער דאזיקער צײט. ער צײכנט!זיך איים מיט א געװיסער פארזיכ־ םיקײט אין מעסיקײס, װאם איז גראד דעמאלט געװען א זעלטנ־ קײט און געװאגטקײט. אומבאמערקט האט ער באקומען דעם שם און די חשיבותדיקײט פון א קלאסיקער צװישן אזויפיל אויסגעפינער און פעלשער פון דרײסטע שײנקײטן, ײעלכע ער האט אכגעװארפן מיס פארנעמער געלאסנקײט. דאם פיבליקים איז געװעזן דאנקבאר מײן שטארק בארימטן פארגײער און געזען אין אים אן אאזיס אין דער מדבר. זײנע װערק איבערראשן זאנפט און אנגענעם מיט דעם דערפרישנדיקן קאנטראסס צײישן דער מעסיקײס און צװישן דעם אויפפאלנ־ דיקן און קאמבליצירכן. װאס איז ארום זײ. גע״אסנ־ קײט, קלארקײט, פשטות װײזן זיך פינסנײ אויף דער װעלט. און דאס זענען געטינם. װאס געפעין דעם רוב. א שפראך, פון װעלכער מיקען געניסן אן צופיל קאכ ברעכעניש, באקומם םען תיכף ליב. זי פארפירט מיט איר עטישער נאטירלעכקײט. און אפילו װען איר העלקײט לאזט ביסלעכװײז דירכלײכטן א הינטער געדאנק. א־ז ער םארס נישט מיסטעריעז, נאר תמיד דײטלעך לעזבאד, כאטש נישט תמיד בארויקנדיק. אין זײנע ביכער הערשט א שלמותדיקע קינסט, װאס לױפט אדורך איבער די שװערסטע אידעען און כראבלעמען. קײן זאך האלט נישט אויף דעם בליק. א חוץ די שטוינונג, פארייאס מ׳שטויסט זיך נישט אן אין ק־ין שום מניעה. װאס איז דען אזוי ק־נכטלעריש, װי די אנגענעמע אי־ לוזיע פון קלארקײטז — זי שענקט אינז דאס געפיל. לאזט אונז ױערן רײך אן ארבעט. געניםן אן מי, באגרײפן אן אנ שטרענגונגען, געניסן פון א טעאטער שפיל, און נישט דארפן באצאיין. גליק״עך זענען די שריפטשטעלער, װאס נעמען פין אונז צו ד־ משא פון דענקען און מיט ל־־כטע פינגער װעבן זײ ארום די קאמפליצירסע געשטא־ט פון זאכן מ־ט שימערירנדיקע נידד •א־נ א*ז דעי• ־יזנ־ייססע•־ 6־זןנוי>ייז*שעי• םריססיעסעז•• ר ■#וי װאליע־י.??**יע־ א,*ײננ?6*רם ועװאין אין דעד היאנזײזישעי־ אץאד׳זדיע, אין ײע6כעד זי איז םארא־ןרן אי*סנעװײיים גז״ןר•. די ײידםי־סטזז דדרעדזביע יאזפ-ז רעריך א* דער נײ״אר־סבעײײרסעי- זאל ה#לכן א דייז״רע־ע ױעגן זײן זןמ־יעי ריעדענס סןןעער ער סארנערס. װוןייערי, װי כעװוסס. רןש *יוקיניען דעם ►*ימד־ 6י אלא־׳זז־ ם־אנם. אין זײ; ־ע ע דעררןנם ער׳ *גנ, נישס דעם נעדען זונאםןי 6ין:ס ײיננריק 6ין:ם•. װײ*ם ל• ןן אײף זײבע אייע חם^נית ..