Literarishe bleter · 1927-08-05 · 31 (5.8.1927) · p. Seite 596

31 זא לימזרוריון נלןסןר 5% דוד פרישמאנס ערשטע ל״יטערארישע ערפאיד־יגו זײז פאמפלעט ״תהו ובהו און פאעמע ״אופיר״ (זים 5<ון יןרגײם) גריפן, װעלן אים װערן דם-שונאים און םארשטעלן דעם װעג פאר װײטערדיקער ארבעט אין אנסװיקלינג. אממײסטן האט מורא געהאט פארן דאזיקן פאמפלעט דוד פרישמאנס מוסער. זי איז געלאפן בו פרײנט אין באקאנטע און געבעסן, מען זאל אפרעדן איר זון פון פארעפנטלעכן דעם פאפפ״עס. צװישן אנדערע האט זי זיך אויך געװענדעט צו ה׳ יששכר ש־וארץ. שװארץ האט פארגעלײגט א פשרה: מ־זאל אװעקגײן צו דעם דעמאלט באקאנטן און געשעגטן העברעישן שרײבער נפתלי זאב טור, װאט מיט זײנע מײנונגען האס מען זיך שטארק גערעכנט אין די ליטערארישע קרײזן. און זיך פארלאזן אויף אים אין דעם ענין. נפתלי זאב טור איז געװען א אײגנארטיקער טיפ אין דער דעמאלטיקער קלײנער ליטערארישער משפחה אין װארשע. אין יענע יארן האט ער געליטן פון א שװערער קראנקהײט און איז אפגעלעגן א לענגערע גײט אויף א טויטן־בעט, אין א קלײ׳ נעם גימערל פון האשעל ,װראגלאװסקי- אויף נאלעװקי־גאס. אהין זענען אװעקגעגאנגען דוד פרישמאנס מוטער און יששכר שװארץ. װען טיר האט זיך באקאנט מיטן אינהאלט פון דוד פרישמאנס חבור, האט ער געזאגט, אז עם איז סאקע גו־ פיל געװאגט, אז עס װעט פארשאפן פרישמאנען א סך שונאים, אבער גלײכצײטיקט אויך א סך פארערער. און ער האט גע. עצהט ארויסצוגעבן דעם חבור. און אזוי איז אין 1883 ארױס פין דרוק דוד פרישמאנם פאמפלעט ,תהו ובהו׳, װאס זײן דערשײנען איז ביז איצט א היסטאדישע דאטע אין דער העברעישער ליטעראטור. פריש. מאן האט אין דעם פאמפלעט דערקלערט א שארפע מלחמה דער בטלנות, װאס האט געהערשט אין דעם גרעםטן טײל פון דער דעמאלדיקער העברעישער פרעסע און ליטעראסור. ״נײן—שרײבט ער גװישן אנדערן אין .תהו ובהו״-דאם װעט נישט זײןן איך שװער, אז איך װעל אײך גװינגען, מיט געװאלד װעל איך אײך צװינגען אװעקצוװארפן אײער באזונ• דערן, נאר פאר אײך אלײן אײגנסימלעכן, ספעגיםישן געשמאק און אים פארבײטן מיסן געשמאק פון אלע אײראפעער׳. װ ,תהו ובהו״ האט פארשאפט דוד פרישמאנען א שםארקע פאפולאריטעט. אויך זײנע שארפסטע קעגנער האבן נישט גע• לײקנם, אז ער איז אין ,תהו ובהו״ אין א םך פרטים געװען גערעכט. מען האט פרישמאנען נאכן דערשײנען פון בוך אנ• געהויבן גוגוציען צו פארשידענע ליטערארישע אונטערנעמונ• גען. אין דרײ יאר ארום, אין יאר 1886, האט מען אים אײנ• געלאדן קײן פעטערבורג אלם מיטארבעשער א ן דער העברע• ישער צײטונג ,היום׳, װעלכע האט דעמןןלט אנגעהויבן צו דער• שײנען. דא האבן זיך שוין געעפנס פאר םרישמאנען ברײטע• רע האריזאנטן. באלד איז װידער געקומען א באזונדערע גליקלעכע שעה םאר פרישמאנס ליטערארישער קאריערע. ד$ם איז געװען אין יאר 1888, װען ער האט אין שלום׳עליכמם ,סןןלקם״ביבליןןסעק׳ ןפגעדרוקט די פאעמע ״אוםיר׳. שלופ־עליכם איז, וױ באװוסט, י געװען זײער שטארק אנטציקס שון ,אושיר׳. 1 פאראיארן. צו דוד פרישמאנס 4־טן יארגײט, האב איך איבערגעגעבן װעגן א פארגעסענעם מאנוסקריפט פון פארשטאר־ בענעם שריפסשטעלער נאך פון יאר 1874. דער מאנוסקריפט, װעלכער געפינט זיך נאך עד־היום בײ פרישמאנם יוגנט־פרײנט. ה־ יששכר שװארץ אין זײער בײדנס גינבורטס־שםאט זגערזש, אנטהאלט א העברעישע איבערזעגוגג פון אלעקםאנדער דױמאס ראמאן .גראף מאנטע־קריסטא״ (ערשטער טײל), אין דעם דיקן העפט האט פרישמאן אויך ארײנגעשריבן זײן ע ר ש ט ײ ד י ש ליד. ,דער שטילער גדר׳. די איבערזעצונג און דאס ליד שטעלן מיט זיך פאר די ערשטע ליטערארישע פ ר ו ב ן פון 14־יאריקן דוד פרישמאן. מיר װילן ברענגען אײניקע אינטערעסאנטע פרטים װעגן דוד פרישמאנם ערשטע ליםערארישע דערפאלגן. דעם ערשטן דער־ פאלג האט פרישמאן געהאט אין יאר 1883, ד. ה. אלס יונ־ גערמאן פון 23 יאר, בעת ער האט פארעפנטלעכט דעם דע־ מאלט־סענםאציאנעלן פאמפלעט ,תהו־ובהו׳. אין 5 יאר ארום, אין יאר 1888, האט דוד פרישמאן צום צװײטן מאל ארויסגע־ רופן די אלגעמײנע אויפמערקזאמקײט מיט דער פאעמע ,אופיר׳, װאס ער האט אפגעדרוקט אין שלום-עליכמס .סאלקס־ביבליא־ םעק׳־. די דאזיקע ערשטע צװײ ליטערארישע דערפאלגן האבן הינטער זיך א אינטערעסאנטע געשיכסע. אין װעלכער עס זע־ נען געװען פארמישט חשובע ײדישע שרײבער פון יענער תקופה. פרישמאנס לעבנם־לענגלעכער אינטימער פרײנט, יששכר שװארץ. האט מיר איבערגעגעבן פאלגנדע פרטים װעגן דער אנטשטײונג פון ,רהו ובהוי און ,אופיר״: דער פאמפלעט ,תהו ובהו׳ איז געװען א איבערראשונג פאר אלעמען, אפילו פאר פרישמאנס נאענטםטע פרײנט. אין יע־ נער צ־יט, אין יאר 1883, איז דוד פרישמאן געװארן א אפטער ארײנגײער צום רעדאקטאר פון ,הצפירה״, חײם זעליג סלא־ ניםסקי. קענענדיק פרישמאנם בײסנדן סאטירישן טאן און זײן גרײטקײט צו קעמפן קעגן אלץ און אלעם, װאס שמעקט מיט אלטקײט און פארשימלטקײט, האט סלאנימםקי געװאלט אויס־ נוצן דעם ױנגן שרײבער פאר זײנע אײגענע פערזענלעכע פנױת. אלס רעדאקטאר פון ,הצפירה״ האט ער באשטעלם בײ פרישמאנען אן ארטיקל קעגן ,המליץ-, אבער אזא ארטיקל, אין װעלכן דער ,המליץ׳ זאל װערן גאר שטארק אנגעגריפן. פרישמאן האט מיט גרוים חשק זיך גענומען צו דער ארבעט. און װי זײן שטײגער איז געװען, האט ער אין זײן פאלעמיק מיט די ,המליץ״־שרײבער, װי בכלל מיטן רוב מנין ובנין פון די דעמאלטיקע העברעישע שריפטשטעלער, אזײ שטארק זיך פאדגאלאפירם, אז ער האט אנגעשריבן נישט א גע• װײנטלעכן ארסיקל פאר א צײטשריםט, נאר א גרעסערן ביכל. םלאנימסקי איז דװקא געװען צוסרידן דערפון און האט געזאגט פרישםאנען, אז ער װעס אים געבן געלט אויף ארויסצוגעבן ד>ןס ביכל. דעמןןלט איז מען ןןבער צװישן פרישמאנס קרובים און נןענטע געװען שסארק באוםרויקט. מ׳האט מורא געהאט, אז םיטן פארעפנטלעכן אזא פאססלעט װעס זיך פרישמאן ברענגען א גרױסע רעח, אז די שריפטשטעלע־, װעלכע ער האש ןןנגע־