Literarishe bleter · 1927-07-29 · 30 (29.7.1927) · p. Seite 574

30 זא ליטערארי^ע בלעטער 574 זיך, װי באקאנט, נישט אפגעגעבן אין זײן שאפן מיט קײן קלײניקײטן, כים שילדערן און מאלן, נאר איז ארויס ראפטום, מים געװאלטיקער גבורד״ דערםולט םון גןןט און םון זײן שליחות און אז ,פרגעם ליניע איז אויך אור־אור׳אלט־ײדיש, וננני ש, כאטש, פארשטײט זיך, מיט טויזנטער פרןןבענטער װײניקער נײ אין דער װירקונג, װײניקער מוראדיק אין דער איבערבײגונג.״ אבער מען דארף, האלט איך, געדענקן, אז אםילו װען דער דאזיקער מאדנער פאראלעל צװישן א ל י ם ע ר א ט און א נ ב י א זאל נישט זײן שוין לכתחילה אזא אבםורד װי ער איז. זענען אבער אויף יעדן םאל גראד אט די ם ע ל נ ד י־ ק ע םויזנטער פראצענטער אנסש״דנדיק. עס איז שטענ• דיק בעסער א גוטער פעליעטאניסט, אײדער א שלעכטער נביא, א תנכישער דילעטאנס. װארום, סאקע זײ, די מןןדערנע ליסע• ראטור־נביאים מיט די פ ע ל נ ד י ק ע טײזנטער פראצענםער, דערציען דעם מענטשן צו גײםםיקע םוראגאסן, װאס זענען ״כמעס אזוי װי עכט״, צום אנטיקװירטן טאנדײט מיט דעם פריש־אויםגעשמירםן שימל און זשאװער, װאס ברענגען אין עקסטאז די םנאביסטישע נשםה סון דעם קולטורעלן ןןלרײםניק. דעם גרעסטן געברויכער פון ״פארצײטיקן נוםח׳, װעלכער הןןט שטענדיק ליב אװעקצושסעלן אין זײן סאלאן דװקא דאם יקר־ המציאותדיקע פארשימלטע חנוכה־לעמפל פון מתתיהו כהן גדול אליץ און אנצוטון אויף זײן גראבן פינגער דעם פארזשאװערםן אײזערנעם זיגל־רינג פון קײזער ראדעריך, דעם גרויזאמן... פ ר ץ איז געװען דער ערשטער סטיליזאםןןר אין דער מאדערנער ײדישער ליטעראטור — אין זײן חסידות און אויך אין זײן פאלקםטימלעכקײם—און סטיליזאציע איז אלעמןןל די דעגענערירטע פארס פון סטיל, פון שאפן. ער איז געװען אין זײנע בעסטע זאכן אן א י ב ע ר־שאפער - און אם די גײסטיקע אונטער־מאס פון זײן פערזענלעכקײט איז סון מאנכע קריטיקער על פי טעות באטראכט געװארן װי א ״הע■ כערע םדרגה״ פון דיכטונג... ער האט דעם ײדישן קריטיקער נישט באפרוכפערט צום א מ ת. אדרבא: ער האט אים געלערנט נאכיאגן נאך שײנע טעותים. ער האס אים געװיזן דעם װעג צום בלאנדזשען און טאקע אויף דעם דאזיקן װעג איז געגאנ• גען דער ײדישער קריטיקער צום װערק פון י. ל. פ ר ץ... פארלאג ב• קלעצהין ערשם עישינען א. ב. גאטלאבערס יידישע ווערק ארולםנענןכן פון א. םרידקון און ז. רײזדן *װייטןד ב*נד *ון ״א. ב. גאטלאבער און זײן עפאכע״ אינהאלט: *־״נ*יר, נזרה דיםשן,ד*ם נרעבער-ליד, דער *רעםן- עושד, דאם זוםןר-ם־נןלן, דןר נענ*רםןר םןנםש נייש אין שול *ר״ן! די אםיפה, די םאםע םיט די קינדער. איש־חםיד, * זי*ץ. * קל*־, דער םײם, דער דןקטו,־, ד*ם ליד םון קוגל, דער נלנול, נאכבפםןדקונ• נןן. װערטןד, זובצעםל. — ם־ײז 7 נילדן — אבוהס בעו גאםלאבעו אוז זײן ספאבס לויס פאושױענע צײסן - א. .רלרקת — טרײז 8 נילדן — *דרעם: .ט2 1£1זו\16טא ,טזװט82ז3/צו ,"ז116סזנ8, ט*ר נעלם: 13.196 .ס .א ,ק אן צוםעליקײטן צום סאמע תמצות פון די גרלות, צו דער ערשטער רײנקײט, צו דעם הארץ םון דער שײנקײט, צו יענעם האריזאנטן־אראפפאל, װו אנהײב און םוף באהעפטן זיך מיט די ליפן און דערצײלן זיך מעשהלעך, מעשהלעך אזוי פיל״—אדער ער סירט פאר אונז אמאל ארויס .בײנאכט אויפן אלסן מארק׳ םאמע דינקײטן, םאמע אויפריכטיקײטן, יענע װעלט שוין געזען געהאטע צעױײטאקטקײטן, מיט מלאכים שוין צו טון געהאטע עלנדקײטן, בלײז נשמות, בלויז נשמות...' אט דאס אלזא איז .נשמה״—און דאס איז טאקע אויך פ ר ץ, װי דער קריטיקער װאלס אים באדארפט באנעמען. לויט ש ט ע ר נ ם מײנונג. אבער איך קאן נישט לאזן אונזער מחבר בײ דער אילו־ זיע, אז ער האט דא סאקע באמת עפעס מחדש געװען מיט זײן פרוװ צי כאראקטעריזירן גאר פונסײ פ ר צ ע ס אײגנארט, מיר דאכט זיך אדרבא. אז די דאזיקע— גארנישט זאגנדיקע — נשמה־פארמול. װעלכע שטערן גלויבט צו האבן אנט• פ ל ע ק ט בנוגע צו פרצן, איז שוין גענוג אפגעדראשן און אפגעדרשנט געװארן אהין און אהער פון אלע קריטיקער און רעצענזענטן (זי געפינט זיך אויך בײ ניגערן) און זי איז אויך שוין גענוג באקאנט און אויסגערופן אומעטום װי א םאלשער גראשן. און אין תוך גענומען, װאלט אפשר אויך דער אפגע־ שטעלסער ײד אין גאס, װען ש ט ע ר ן ױאלט אים נאר נישט געװען גענומען אזוי שטארק אויף האפ. מן הםתם שוין ארויס־ געבראכט דעם געדאנק. אז פ ר ץ איז דער ,זוכער פון נשמה״ —עס איז סוף כל םוף א זאך, װאס מ׳האט שוין געהערס װעגן איר—ער װאלט עס אפשר גארנישט געװען ארויםגעבראכט מיט אזױ פיל התלהבות װי שטערן—אבער װעגן רער דאזיקער התלהבות־ד־פערענץ צו מאכן א תל פון דער גאנצער קריטיק, איז לחלוטין נישט גערעכט. װארום איך האלט, אז מען דארף נאך אײגנטלעך א טראכט טון װעגן דעם עצם ,גוף־איבערהיפערונג׳, אין װעלכער שטערן זעט פ ר צ ע ס גרויסקײט, און װעלכע איז אפשר אין אמתן ערשט די רעכטע זינד אקעגן דעם שאםערישן גײסט. עם קער זיך, לויס מײן מײנונג, זײער שטארק אן מיס דעם מהות פון שאפן. צו מאכן דעם ג א נ צ ן חשבון, װארט בײ װארט, געדאנק בײ געדאנק, בילד בײ בילד און נישט צו ברענגען פון ערגעצװי א פארטיקן סך־הכל—דעם אויבער־ײד—פונקט אזוי װי אין די פארצײטיקע שונד־ראמאנען פלעגט װי פון אן אוי־ טאמאט ארויסשפרינגען פארטיקערהײט .דער מילדער אלפרעד׳ און .דער גראף. דער בעזעװיכט׳... עס קער זיך, מײן איך, זײעי־ שסארק אן מיט דעם מהות פון דער קינםטלערישער גע־ שטאלט, אז זי זאל אויסװאקסן פאר אונזערע אויגן מיט דער קראפט פון איר ניאטור. און נישס זי זאל פלוצים ,נתגלה װערך-בדרך נס—און זאל שוין טאקע פרעסענדירן מיט אײנ־ מאל אויף דער העכסטער הויכקײט—נשמה־עקסטראקט — װאס מיר קאנען נישס קאנטראלירן, װאס מיר מוזן איר אינגאנצן גלויבן אויפן װארט, אויף דער מליצה. אז דאס איז טאקע נישט קײן אנדערער, װי: ״ער, די רײנקײט. ער, די שלימות, ער, די אוממיטלבארקײט, ער. דער אנגעגליטער אײזן...' א. אז. װ. אבער פון װאנען, פרעג איך, דרינגט זיך דאם ש ט ע ר ן ארײסז און מיט װאס האט דאס דער דאזיקער רבי ר־ שלמה זוכה געװען, װאס שטערן און אנדערע םארגינען זיך אויסצו־ ברענגען אױף אים די שענסטע. יום־טובדיקםטע װערטער, װאס אונזער שפראך פארמאגט? אװדאי מײנט שטערן, אז אויף דעם אלעמען קןןן מען געפינען א תירוץ. אז אויך י ש ע י ה ה נ ב י א. למשל, האט