Literarishe bleter · 1927-07-22 · 29 (22.7.1927) · p. Seite 554

29 ץא יייסזיורישז 3לעט?ר 554 מאמע־לשון און דאס קוקן אלע װײלע אויף אהינםער, די א־טע הוזנצלותן פאר שרײבן ײדיש בײ זײן ארגאנישער סאר־ װארצלטקײט אין דער דאזיקער שפראך. גאטלאבער האט נאך זיך קײן םך װערק אױף ײדיש נישט איבעדגעלאזט•, געשריבן האט ער א סך, אבער זײער פיל פון דעם איז צו אונז נישט דערגאנגען. נאר דאס, װאם מיר באזיצן יא פון אים, גיט אונז אויך א גענוג בולט בילד סון די אידעען פון זײן צײט. װען איז גאטלאבער געקומען צו ײדישי — אין זײנע פריע ױגנט־יארן האט ער שוין געשריבן ײדיש. אין זײנע ,זכרונות״ *) שרײבט ער: ,אזײ װי איך האב פון קינדהײט אן געהאט א נײגונג צו שרײבן שירים, האב איך אינם זשארגאן אויך אנגעהױבן שרײבן שירים״. װעגן דער עלםער, װען ער האט געשריבן די העברעישע שירים, װאס ס׳איז אױםגעםאלן אין אײן צײט מיט די ײדישע שירים, שרײבט ער אין זײנע מעמוארן •*): ,איך בין דעמאלט אלט געװען פופצן יאר״• װאם פאר א לידער זענען עס געװען — איז אומבאװוסט. יעדנפאלס קען מען זיך שטויסן פון דעם, װאס ער זאגט װעגן זײנע העברעישע שירים סון יענער צײט, אז קײן גרויסן װעדם האבן מן-הסתם אויך די ײדישע לידער פון יענעם פעריאד נישט געהאט. דאס זענען אלץ געװען יונגלישע פרוװן. די ערשטע ארבעטן, אויף װעלכע גאטלאבער האט גע• קוקט די אויף ערנסטע ליסערארישע װערק, געהערן צו דער צײט פין זײן באקענען זיך מיס די ײדישע שריפטן פון מענדל לעפין בײ מאיר רײכן אין באר. צו דער צײט איז ער שוין געװען אן 18 יאדיקער בחור, האט שוין דאן געהאט איבערגע• לעבט א גרויםע טראגעדיע — דאס צעשײדן אים איבערגװאלר מיט זײן פרוי, דערנאך דאס חתונה מאכן אים א צװײשן מאל קעגן זײן װילן—װאס האט אים רײף געמאכט פאר דער צײט־ פון א זײדענעם יינגנמאן, װאס זיצט אױף קעסט און שלינגט חםידישע תורה. װערט ער אן אפענער אפיקורס, װערס א משכיל, א קעמפער - און זײנע װערק פין דעם דאזיקן פער־ יאד אן שפיגלען שױן אפ זײן פערזענלעכקײט און זײן װעלט־ באנעס. ער רײסט איבער מיט דעם ביזאהעריקן ארטאדאקסישן לעבנסשטײגער, עס עפעגען זיך פאר אים נײע האריזאנטן און כערסבעקטיװן, ער פארמירט זיך אויס אין א רעװאליציאנער מיט אן אגרעסיװן טעמז׳עראמענט, שר־יבט העכרע־שע קאמפס• שירים, שיםט מיט גיפטיקע פ־ילן אויף זײנע פריערדיקע אי־ דעענחברים, שטעלט;יך מיט יייב און לעבן צו דער ה־ילי• קעד מלחמה קעגן די חםידים, װאס האבן זײן לעבן צעבראכן. דאס איז געװען די שטורמדיקםטע עפאכע א־ן זײן לעבן. די עפאכע פון אויםטרעטן נ־יע װעגן און פארברענען אלטע בר־קן. ז־־ן פערזענלעך אומנליק, װןןם האט אים געעפנט די אױנן און האט פוץ גרונד־אױס געענדערט ז־ין װײטערדיקן לעבנסגאנג, האט ב־י אים איבערגעלאזט א װונד, װאם האס זיך ק־־נמא־־1 נישט געקענס פארהײלן: שוין אין צענדליקער יארן ארום, שרײבנדיק זײנע מעמוארן, װען ער איז שוין געװעץ אן אלטער מאן, שילרערט ער דעם עפיזאד פון צעש־ידן א־ם מים זײן פרוי אין קינד מיט אזא טיפן צער. מיט אזעלכע שטארקע װערטער, װי ער װןזלט עם אט ערשט איבערגעלעבט. אס די דאזיקע טראגעדיע איז געמען דער פערמענט, װאס האט אים שטענריק גער־יצט צי מעשים, צו אקטיװיטעט. און אלם רעזולטאט פון יענעם, מיט איבערלעבענישן אזוי רײכן ײ) *ין *?יכםס .ילדיעז ■ן*1קיביב?יןםעק/ ב. 11, ז. 252. •*) א. 6רירקין, ״א. ב גןהלןנער אין זיי־ן זגיןכע/ ז. 47, מער — אין פאפולערק־יס האט גאסלאבער בשעויו אוסגעהײער אריבערגעשטיגן די דערמאנטע חברים;־ינע. ער איז בכלל געװען אפשר דער פאפולערסטער פארשט־יער פון דער השכלה נאך ריב״לן. בפרט אין װאלין. זײן שם איז געװען באגרינדעט נישט נאר אויף זײן טעטיקײם אלם שריפטשטעלער אין העברעיש און אין י־דיש, נאר אויך אויף זײן אקטיװן קאמף פאר די אידעאיין פון דער השכלה, מיט װאס עטינגער און אפילו דער אקטיװערער אקסענפעלד האבן זיך מײניקעד ארויסגעמיזן. אברהם-בער גאטלאבער איז געװען דורך און דורך רע־ װאלוציאנער און נאװאטאר, פרעדיקער און אג־טאטאר, איז שטענדיק געגאנגען אין די ערשטע רײען, שטענדיק פארויס מיט דער השכלה-פאן, שטענדיק אין באװעגונג, האט געברענט און געצינדן הערצער. מיט רעכט רופט אים צעדערבויש אן אין א ארסיקל אין ״המליץ״ (1882, ז. 135.) : ״המיסױנר ה־־אשון להשכלת העבריפ׳ — דער ערשטער מיסיאנער פאר דער אײפ־ קלערונג פון די ײדן. װי א מיסיאנער האט ער ארומגעװאנ־ דערש א־כער א האלבער י־עלט, האט אומעטום, בײ יעדער גע• לעגנהײט, פאדשפרײט זײנע מ־־נונגען בעל־פה און בכתב, האט געזאמלט ארום זיך תלמידים, האט באג־יסטערט, געמונטערט, שטענדיק געװען אין מלחמה־צושטאנד, — אין מלחמה מיט דער גאנצער םביבה, אן אלטער, א שטארקעױאן א־־נגעפונדעװעטער װעלט. גאט״אבעד איז אפשר אויך דער ס־פישסטעד פארששײ־ ער פון דער השכלה, ־יעלכער האט דורכגעמאכט שיר נישט אלע אנטװיקלונגס-פעריאדן פון דער ײדישער געשיכטע אין 19־טן יארהונדערט. דעם מאטעריאל פאר דער טיף־אינטערעסאנשער לעבנס־געשיכ־ טע פון דער דאזיקער פערזענלכק ־ט האט א. םרידקין צונויפ־ געזאמלט א־ן דעם כוך ״אברהם־בער גאטלאבער און זײן עפא־ כע״. אין דעם צװײטן באנד גײען ארײן די װערק, װאס א. ב. גאטלאבער האט געשריבן אין ײדיש און װעלכע דערגאנצן און פארפולשטענדיקן די גײםטיקע פיזיאנאמיע ז־ינע. הגם אין ז־ין ליסערארישן שאפן איז גאטלאבער געװען א הונדערטפראצענטיקער משכיל, און יעדעס װערק זײנס, אין פראזע אדער פערזן, האט א־ין באשטימטע טעגדענץ אגיטא ציע פאר ״פראגרעס און צױויליזאציע״, האש אין אים דאך גע לעבס אויך א קינסטלער, און זײנע װערק זענען װעדטפול נישט נאר אלס מאנומענטן פון א פארגאנגענער קולטור־היסטאר־שער תקופה, נאר אויך פון ו—ן ליטערארישן שטאנדפונקט. גאט־יאבערם באצױנג צו ײדישז םין אײן זײט, װי די באצױנג פון דאם רוב סשכילים פין יענער צ־־ט: נישט װי צו א זעלבםםצװעק, נאר—אין בעסטן פא*—װי א מ־טל צים ציל, און דער ציל איז איבערגאנג צו ריסיש ארער דײטש, ״אײרא־ פע־זאציע״, צונויפגיסונג מיט דער ארומיקער קולטור, ״איין פאלק און א־־ן שפראך, בלו־ז פארש־ידענע אמונות׳-דאס איז דאך געװען דער דעװיז פץ די משכילים, און ־ידיש האט זיך אין זײער נאיװער קאנצעפצ־ע נישט ארײנגעפאסס, פארקע־ט— געװען נאך א שטארקע מניעה. פון דער צװײטער ז־־ט אבער איז ער געװען א פאלקט- מענטש, אויפגעהאדעײעט אין א סב־בה פון ײאלינער חסידים, װאס האבן געהאט א פאזיטיװע באציונג צו ײד־ש. ־ואס האבן די חסידישע התלהבית אין די חסיד־שע דערהויבנקײט ארײנ געגאםן אין דער פאלקס-שפראך, װאפ האבן אלײן חםידישע מעשױת געשריבן, געדרוקט און פארשפרײט, װאס האבן אד־ינ־ געגעבן א־ן דער ײדישער שפראך די װאל־נעד זאפטיקײט. אין אלס רעזולסאט דערםון בײ גאטלאבערן—דער שטענדיקער דוא־ ליזם סון סשכי,, און פאלקסמענטש: די נאטירלעכע נטיה צו