Literarishe bleter · 1927-07-22 · 29 (22.7.1927) · p. Seite 553

553 טגר#רי*ע כלןםלר * 28 זא לען, פאעטישע ,בטלנים- אין ליטערארישע ,קאליקעם׳, ישישים און גראסאמאנישע זקנים, ליטערארישע צוצאקעס. אזעלכע מיט א סך חדוה און אן א ברעקל טאלאנט, ױעלכע האבן גענאשט פון פרבן שירײם פון זײן װירטואזן שטום־לשון, פון זײנע מיסטישע גימטריאות, װאס באטרעפן גארנישס, פון זײנע הויך• טראגישע טעאטער־דעקלאמאציעס, אין װעלכע עס קלינגט מיט די אומפרײװיליקע פאראדיע... װארום די גענטראלע פיגור םון פ ר צ ס װערק, זײן טעאטראלישער אויבער־ײד ר׳ שלמה מיט דעם רבישן ־הערנער־ שטרײמל אויפן קאפ, װאס לײדט פון דער װעלט און װיל זי אויםלײזן מיט א פארטל, װאס װיל מבטל זײן גאטס הארטע װירקלעכקײט פון שװערער ארבעט, נויט און משפט מיט זײן אײגענער העכערער װירקלעכקײט, װו ס׳איז אײביק רו און כולו שבת, װאס װיל בכלל אויסנארן דאס מענטשלעכע לעבן פון גאטס שטרענגן רשות מיט א כיטרע למדנישער המצאהלע, װי מען נעמט אפ צוריק נאך פסח די חמצדיקע קרעטשמע בײ דעם גוי, דעם כאם, מיטן שטר מכירה— דאס איז, מײן איך. די ערשסע פונדאמענטאלע פאלשקײט, װאס פ ר צ ס פעליעטא־ ניסטישער װעלט־באנעם האט ארײנגעבראכט אין דער ײדישער ליטעראטור, א כאפ, א ,זשעניאלער׳־, װאס האט צוליב א סך טעמים שטארק אויסגענומען בײם אינטעליגענט— דער עיקר אבער דערפאר. װײל ער האט אויף דעם דאזיקן נײעם שבת און יום־טוב־פלאנעט באקומען מיט אײנמאל אן אוצר מיט נײע געפליגלטע װערטער, מיט מאדערנע נוצלעכע פסוקים און אפאריזמען, מיט װעלכע ער האס זיך געקאנט אויםפוצן זײן קבצנישע װעלט, װי א סוכה מיט אפגעלײשטע אױסגעבלאזענע אײער און פון װעלכע ער האט דערנאך גע קאנט שוין אלײן פראדוצירן א שלל מיט אײגענע ״מחשבותן׳־, שטריכן און מזומנע מאטאס פאר דעם יום-טובדיקן ארטיקל און פאר דער רעדע, צו װעלכער ער האט סריער געמוזט נעבעך שלעפן די שװערע, כיספארשטאנענע פסוקים אזש פין קהלת אין שאפענהויער. ןסיף קרסס) י י ד י ש ע ו ו ע ר ה*) ר ײ ז ע ן / װ י ל נ ע די װיכטיקםטע װערק םון די ײדישע השכלה־שריפטשטעלער און עס איז שוין די העכססע צײט צו מאכן די דאזיקע װערק צוטריטלעך פאר ברײטערע קרײזן. דאן װאלט אגב אויך קלאר געװארן, װי װײט די פאר־ מענדעלישע תקופה פון דער ײדישער ליטעראטיר איז ענג פאר- בונדן מיט איר קלאסישן פעריאד, אז נאך אין דער פארמענ־ דעלישער תקופה איז געשאםן געװארן די ײדישע מאדערנע לי• טעראטור־שפראך, איז געל־יגט געװארן איר יסוד. צעאקערט געװארן דער באדן, װזןם אוממיטלבאר פון אים האט אםילו א מענדעלע געזויגן זײן קינסטעלרישן חיות, גענומען זײנע שפראך־מיטלען, אידעען און טעמען. אײנער פון די באד־יטנסטע שריפטשטעלער פון יענער תקופה, װאס מעג םארנעמען א פלאץ נעבן אקםענפעלד און עטינגער—די דאזיקע גרויסע פיאנערן פון דער ײדישער ליטע־ ראטור אין איר השכלה־פעריאד—איז אברהם גאטלאבער. נאכ־ דעם מיט רעכס אנאנימען ״א י ם• זאל לעבך און פונם ״אלטן זצ׳־ל״, װעלכע זענען געװען בײם בעסטן װעג צו פארמרה־ שחורהװען אױף אײביק אונזער ליכטיקע פאלקס־שאםונג מיט דער געמוטשעטקײט פון זײערע אױסטראכטענישן, מיט דעם האפנונגסלאזן גײםטיקן דלות סון זײערע סיםםםע רמזים און סודות. צו װעלכע ס׳איז אײגנטלעך געװען נישט מער װי אײן אײנציקע עצה: מען זאל זײ לןןזן בלײבן בײם רמז און בײם םוד — נישט מגלה זײן... און װען ש ט ע ר ן מאלט פאר אונז אויס אין ארטיקל, װי דעם שארפסטן ארגומענט קעגן דער ײדישער קריטיק, א בילד פון שרעק, װי דער אפגעשטאנענער ײד אין גאס, װעלכן ער נעמט אויף דער האצקע. ער זאל אים למה־׳ש אויפן ארט זאגן ,קורץ און שארף און נישט לאנג געברײעט, װער איז פ ר ץ׳, הויבט נעבעך אן צו היקן און צו פאנפען, אזוי און אזױ, מיט מוראדיקער הילפלאזיקײט, כןטש װעגן אנדערע ײדישע שרײבער האט ער, װי ש ס ע ר ן שאצט אים איבער, א םולן קאפ מיט פארטיקע פארמולן: ,םאטיריקער, הומאריסט. באזינגער םון ,שעטל, קרעכצער פון ארעמקײט׳ א. א. װ. — אזױ מוז איך מודה זײן, אז איך פון מײן זײט האב די טים■ םטע םימפאטיע מיט דעם דאזיקן איבערגעםאלענעם ײדן, װײל אין זײן ערלעכער, אפענער הילפלאזיקײט אקעגן פ ר צ ן ליגט יעדנפאלס מער גײסטיקע אױפריכטיק־יט. מער אינסטינקט פאר אמתן װערס, װי אין דער עקםטאטישער התפעלוח םון דעם ליטעראטור־קלויזניק, דעם חריף, װאס װײםט אפילו אויך נישט אויף זיכער ״װער איז פרץ?', װאס טוט זיך אבער פונדעסט• װעגן שטענדיק אן עצה, דרשנט אונטער, דערנאכעט באלד א ז ש ע נ י, װו ער זעט נישט דעם ט א ל א נ ט, חקרנט אוים מיט מוטיקער דיאלעקטיק, אז דא איז אײגנטלעך שוין ,עפעס מער׳ װי קונםט, װײל עס איז באמת א םך װײניקער... אס די מעגלעכקײט, צו דרשנען ליטעראטור כמין חומר, צו סימולירן גילוי שכינה מיט טעמפע, פארגלײזטע אויגן, איז ארײנגעקומען אין דער ליטעראטור ארײן צוזאמען מיט דער אטמאםפערע, װאס האס זיך געשאסן ארום פרצן, אין װעלכער עם האבן זיך נענומען פלאדזשען אלערלײ ראמאנסישע שליממז־ א. ב. גאטל־יאבערס אפרידקין, זלמן אויף דער ױנגער ײדישער ליטעראטור־געשיכטע איז אויםגעםאלן די אױפגאבע אױסצופארשן און ארױסברענגען אין ליכט פון די נײע פארהעלטענישן די־יעניקע פארשטײער פון דער השכלה־עפאכע, װעלכע האבן—אומאפהענגיק םון זײער אי• דעאלאגישער באצױנג צו דער ײדישער שפראך—אין דער דא־ זיקער שפראך געשאפן, מיטהעלפנדיק אויפצובויען די נײע ײדישע ליטעראטור. די השכלה־ליטעראטור אין ײדיש ציט דערום די לעצטע צײט אלץ מער און מער די אויפמערקזאמקײט סון דעם ליטע• ראטור־און קולסור־היסטאריקער און אױך פון דעם ערנםטן לע־ זער און לערנער פון דער ײדישער ליטעראטיר, אבער עד• היום האבן מיר נאך נישט אין א מאדערנער אױסגאבע אסילו •) םון דעם .*רױנםירי עו יער *ויםג*בע ינרהם כנר נןןםלןנזי־ס ,יידיםע ווערק״—ער#ם דערםינען *ין #*רי*ב נ. קיעעקין.