Literarishe bleter · 1927-07-22 · 29 (22.7.1927) · p. Seite 551

551 ו)יס<ר ן1י*ז נו)<סױ 29 זא גרויסן בעלעטריסםישן װערק פון דער גרייסער נאציאנאלער אחרױת האבן מיר עפעס געהערט. װעגן אן ענלעך ײיסנשאפט־ לעך װערק װילט זיך הערן עטלעכע װערטער. לאמיר װערן דײטלעכער, פיל געערטער ד״ר חײם זשיטלאװסקי: װי האלם עס מיט א־יער נײעם גרויסן װערק װעגן דעם גײסטיקן קאמף פין ־ידישן פאלק פאר זײן עקזיסטענץ? — דאם װערק נעמט ארום דרי־סויזנט יארן. אין פאר יעדן יארטײזנט א באנד. אנדערסהאלבן בענדער ליגן שײן אינ גאנצן גר־־ט. איך ארבעט. ױאס קאן איך מער טון? אומגעהײ■ ערע שטודיען זענען נײטיק און אן א שיעור צ־־ט. איך אר בעט אבער אן איבעררײס. איך ניץ אויס יעדע .געלעגנהי־ט און יעדע געלעגנםלעכע ר־יזע, און עקספלואטיר די ארטיקע ביבליאסעקן. איך טדאכט אפילו אויפצוגעבן מ־ין ביז־איצטיקן וײינארט אין קאן אין פראנקרײך און אריבערציען מיך אין וײן, כדי צי ז־ין נאענט צו א גרויסער ־ידישער ביביליאטעק. איך רעכן. אז נאך העכסנס אין א יאר װעט זיך אנהײבן דאס בוך צו דרוקן. איך װעל עם צופירן ביז צו דער תקופה םון נאציאנאלער רענעסאנס אין דער ־ידישער שפראך. װײטער װעל איך שוין נישט גײן. דא אויף דעם ארט װאלמ מיר שוין אויסגעקומען װעגן מיר אלײן... דאס איז אן אומבאקװעמע לא גע. איבערשאצן זיך װיל איך נישט, אבער אײך אונטערשאצן זיך װיל איך נישט, װעל איך בעםער שװײגן און עװענטועל איבערגעבן נאר בקיצור די גרונדשסריכן פון דער גאנצער בא- װעגונג. אין איבעריגנס, איך האב מיך די גאנצע צײט באמיט. אז דאס ביך זאל שרײבן א היסטאריקער. האב איך עם טאקע צוגעפירט ביז צו דעם צײטפונקט, װאם דער היםטאריקער האט עס נאך׳געקענט שר־יבן. דארט, וײ עם האט געדאדפט אנ־ ה־יבן צו שר־יבן דער פאליטיקער, דארט האב איך אויפגעהערט... דער שמיעס איז פארקײלעכדיקט און געענדיקט. און איצט װאלט זיך שטארק װעלן אנצוהײבן די אפא־ זיציע־רעדע. דער עיקר װילט זיך שטארק אפאנירן אויף דער בענקשאסט צו ערד און צו לאנד און צו נאציאנאלער זעלבסט־ שטענדיקײט אײף אן אײגן לאנד... און צו דער קעגנערשאםט צום אנאציאנאליזם. א־יגנטלעך צו אלץ... נאר דער ליבער ד״ר זשיטלאװםקי איז שוין מיד און מיר ג־יען אראפ סון האטעל-צימער אין אלטן זאקםישן גארטן ארײן. און דא װילט זיך נאך זאגן א פאר קאמפלימענטן. ד״ר זשיטלאװסקי איז קודם כל אן אײראפעער און ער לןןזט נישט קײנמאל און קײנעם פילן דעם דינסטאנס. באלד אין די ער־ שטע װערטער װארפט ער אים די װאנט פון דיםסאנם. װ>ןס אנדערע, אין זײן שטעלונג, באמיען זיך שטענדיק זי נןןך קינסטלעך גרעסער און בולטער צו מאכן... אפילו די דיססאנס אין יארן װארסט ער אום מיט זײן א־יביקער יוגנטלעכקײט און חברישקײט. איצט הויבט זיך אן דער קאנטער־אינטערװױ, און איך פוז דערצ־־לן בפרטױת װעגן אלע נ־יע פאס־רונגען אין דעם ליטע• רארישן װעלטל אין פוילן. נאך האלבער נאכט געזעגנט מען זיך הארציק. אויף אםט, א ס ט און פרײריק װידערזעןז מלך ראװיטש פ*רר*ג *. קלעצקין ערשט ערשינען קאדי מאלאדזןווםהי חשוונדיקע נעכט •ןצמין *ײן יײײ •רייז 2 גילדן. צריימז >2 1צ<יס1*א .8/י*£>ז*'*י •?810118._ די איצטיקע הויבטשטריכן אירע. איך זע אין איר צװײ גרויםע באגײסטערונגם־מאמענטן. װאס איך האלט ז־י םאר סולשטענדיק ריכטיקע. ראס איז די באגײסטערונג מיט לאנד, מיט ערד. פון אײן זײט פאלעםטינע. פון דער אנדערער זײט קרים. און אויף דעם ארט מוז איך מוסיף זײן. אז א םאלק קען זיך נאר דאן נארמאל אנטװיקלען און קומען צו ז־ין גרויסער שאפונגס־ אינטענםױויטעמ, װען אונטער די פיס װעט זײן ערד און אין מח די גרויסע רו, װאס די ערד ברענגט מיט זיך. דער־ פאר איז מיר קלאר די גרויסע, און אפט אומבאװוסטזיניקע, באגײםטערונג פון א גרויםן טײל פון די ײדישע שרײבער מיט רוסלאנד. ז־י האבן דערפילט ערד און זײער נאציאנאלער אונטערבאװוסטזײן. אדער איבערבאװוסטזײן. טוט שוין דאס װײטערע. די צײסן פון גרויסע לײדן אין אונזער געשיכטע זענען נישט געװעזן אידענטיש מיט די צײטן פון אונזערע גרויסע גײסטיקע דערגרײכונגען. און איצט איז א צײט םון גרויסע לײדן און זי קען. נאטירלעך, נישט ז־ין אידענטיש מיט גרויםע, גאר גרויסע שאפונגען אויף דעם געביט פון ג־־סט. איך האלט פון א־־ן ־ידיש פאלק, װאס זאל זיך אויס־ לעבן אין אײן ײדישער שבראך, דער ײדישער סאקע. די צעשפליטערטקײט און די שלעכטע מעטאדן פון קאמף אין דעם פרט שסײען אויך שטארק אין װעג דער גרויסער גײסטיקער קאנסאלידאציע. אפט פירן מיר א קעגן העברעיש א פארניכ טונגס־קאמף און דאס איז םטראטעגיש פאלש. מיר דארפן פירן א באהערשונגס־קאמף. די דאזיקע מעטאדע איז לײכטער און פירט זיכערער צום אנטגילטיקן זיג פון ײדיש. — און באפרידיקט אײך דער עטישער אינהאלט פון דער איצטיקער ײדישער ליטעראטורז געפינט איר בכלל אין איר הײנט אן אײנהײטלעכן עטישן פרינציפז — איך טײל אײן די ײדישע ליטעראטור ביז צום הײנ־ טיקן טאג אין פיר גרויסע תקופות. די ערשטע איז געװעזן די מענדעלע־לינעצקי תקופה. דאס איז געװעזן די תקוםה פון רחמנות צו אלץ, װאס ײדיש איז און אלץ, װאה איז דאן ײדיש געװעזן. איז נעװען פול מיט לײד און מים פײן און מען האט געמוזט רחמנות האבן דערצו. די צװײטע גרויםע תקופה איז די ש ל ו ם ־ ע ל י כ ם תקופה — די ליבע האט דאן געהערשט. שלום־עליכם האס זיך אויסגעגלײכט מיט זײנע העלדן. אקםל בײ אקסיי איז ער מיט זײ געגאנגען און האט זיך פשוט ארומגענומען םיט זײ, ארומגענומען מיט ליבע. די דדיטע. דאס איז די תקופה פון שטאלץ—פ ר ץ. אויב יא אזוי. אויב דאס זענען יא אזעלכע װונדערבארע מענטשן, די העלדן מײנע. די מענטשן פון מײן םאלק, דארסן מיר טאקע שטאלץ זײן מיט זײ און ײײזן זײ דער װעלט, װײל זי פאר־ מאגט אזעלכע העלדן נישט. און איצט איז געקומען די תקוםה פון גרויםן נאציאנאלן אחריות. ביאליק האט אנ־ געהויבן גײן אויף אט דעם װעג. אנגעהויבן. אבער אינמיטן װעג שטײן געבליבן. ל ײ װ י ק גײט אויף דעם דאזיקן װעג. הגם דאס גרויסע װערק פון דער נאציאנאלער אחריות איז ער אונז נאך שולדיק. פארגעםט אבער נישס, אז מײן צוגאנג אין דעם דאזיקן פרט איז פולשטענדיק סוביעקטיװ. מײן צוגאנג איז אן אויסגעשבראכן עטישער און האט קײן שײכות נישט מיט דער עסטעטישער אפשאצונג פון דער ־ידישער ליטעראטור, װאס איך לאז דאס פאר די ליטעראטור־קריטיקער םבעציאליםטן. נאר אויב דאס גרויסע ליטערארישע װערק סון נאציאנאלער אחריות װעם געשריבן װערן, װעט—יעדנםאלם אין מײנע אויגן— די ײדישע ליטעראטור ערשס באקוסען איר גרױסן נאציז^נאלן זין. — און נאך אײן םראגע און די לעצסע. װעגן דעם