Literarishe bleter · 1927-07-08 · 27 (8.7.1927) · p. Seite 522

27 זא ליס<ר*ריון בל*םער 522 און דא םוז םען שוין ם ם ע ן דעם עולם םים ןןלע גע< װירצן םון קיצל־געלעכטער און תאוה-געםורמל... און די ערשטע שריס זענען נעפאכט: די גאננבארע סחו רה לינט שוין אויפן פזןליצע. ,אפערעטע״... אפער שםאלציקע װיצן זענען דעך נישט קײן נאציןנאלע קונסט, און די תאוה שפיציק צו לאכן איז נישט קײן פעלקער• רעכט, װאם װערט םיבסידירט אין ערלעכע דעםעקראטיעם:— און כדי אש׳די גאננבארע סחורהלעך צו םאכן פשר, םיז מען זארגן װעגן פ נ י ם סון שילדל...—שוין אויך באזארגס. ,דראםע׳*! .. און נאך מער װי ,סתם דראםע־*: ,ליטערארישע לײטונג״ אין א פערזאן אן אוםבאפלעקטער... * * * אין ריגע אױ שוין לאנגע יארן געװען ,ײ ד י ש ס ע א• ט ע ר־: אלטע ײדישע אנטרעפעניארן הןןבן גוטע געשעסטן גע• מאכט. געניטע אקטיארן האבן גושע און שלעכטע פיעסן געשפילט, און דער עולם האש געלאכט אין געפײפט און געפאסשט םיס זײ• נע הענט און געפויקט םים זײנע םים, און געגענעצס װען ס׳הןןט זיך אים געװןןלט, און באזוכס-װי אוסעטום ביםינו פער די אפערעסע, װי די ,דראםע״. און אין א לעטישן לעד*ביכל סון געןןגראםיע איז געשסא• נען שװארץ אויף װײס אפנעדרוקם; ,ײדן הןןבן נישט קײן םאדערנע קולסור. והראיה: װו איז זײער טעאםער??* און אין פארםארש םון דער בירגערלעכער דעמןןקראטיע האט די לעסישע םלוכה לויטן ערלעכן חשבון מיט דער ײדישער םינ■ דערהײט אײנגעטײלט א געװיסן סכום אין איר בורושעם — ס א ר ײדיש טעאטערו װאס הײסט עסז הייסס עם אפנים, אז דעי סדיערדיקער אנסרעפעניאר, װאס חאט געמאכש פרעכשיקע געשעפטן םין עסטעטישער זנות, דארף פהױם והלאה םאכן נאך בעסער? הײסש עס דען, אז אין די לעטישע לערנביכלעך, װו פען װעט דרוקן די סטאטיסטיק װענן סאד קינםש םארברויכטע געלטער, דארף פארשריבן װערן, אז אין ײדישן טעאטער, אנגעסירט פון אוםבאפלעקטע—און אופבאהןןלפענע און אומבאהאװנטע ײדישע פערזענלעכקײטן הערשט ססיללאזיקײט, טעאטראלישע חלשות אין בעסטן פאל?— און אין ערגםשן פאל ציניזם אין שםאלציקער װיץז הײםט עס דען, אז אויף די געהעריקע סןןדערונגען פון דער ײדישער מאסע—דןן װו זי איז םאראן,—זאל זי קריגן אתשובה: — .ראס ײדישע טעאסער אין לעטלאנד איז אקנאפער מוםטער סון קינסט און סון ײדישער רעפרעזענטאנץ?? און חײםט עס דען, אז דער לעשישער באאםשער בײ זײן ערלעכער אכטוננ צו י ע נ ע ם ם שפ־אך: זאל אין בנין םון לי• בויער םלוכה־אפערע םוון װערן פארזיכטיק ״אין שעה םון ערנםש• קײט, בעת ער װעם האבן צו טון מיטן מיעוט־טעאסער?? * * * צו װעםען שרײט םעןז די הײפעלע אײדעלע אינטעליגענץ אין ריגע איז םארקרןןכן אין א זוםפ: קײן װונדער נישם.— טעאשער איז אן ענין א שװערער. און געפונען דעם םירער איז נישט לײכט און קאנען נאך אים גײן איז אײך נישט אזוי פשוט. אין ריגע און לעטלאנד און עססלאנד זענען אויםער אײ• דעלע יחידים פאראן פארטײזן, םאר װעםען די ײדישע עסםעטיק, דער בבוד פין ײדישן װארט, דזןס אויםזען סון ײדישן קינסטלער איז אפרי גע נישט פון פראגראם, נײערט פון בלוט, םון תקון, פון לעבן און טויט.— װו זענען זײ, די פירנדיקע פארטײען און סון זײ די ערשסע און באהאװנסטע און *טארקסטע?? איז די גײסטיקע מנוחה םון דער ײדישער גאס א קלענערער ענין, װי דער .היסטארישער מאטעריאליזם/ אדער די .גאלות• הארץ*?? שאםן. ער םוז זיך װערבירן פון די ברײטע ײדישע שיכטן, װעלכע רעדט נישט ײדיש. און די ארבעט סון א ײדישן קינסטלער אין ריגע קאן נישט זײן קײן ארגאניש־שאפנדיקע, נײערט זי איז און םוז זײן אין ערשטן פונקט, אין תוך גענומען, א רעפרעזענסאטיװע. זי פוז זוכןאון געפינען איר אפקלאנג פלפי ח וץ און דעינאך גײן צו דער םאסע. דןן בײ אונז—װו די מאםע איז פאראן און געברויכס און קופט און הילכט אפ און קרוינט און םשפט - - ד$ איז די"הויפש׳זאך און די אײנציקע אויפגאבע—א ר ג א• ג י ש װ א ק ס ן. יעדער פרוװ איז א שריט און יעדער שריט א דערגרײכינג. א ו י ב בײ אונז זאל דער בעסערער, פײנערער קינסשלער זײן באזײטיקש, און דער ביליקער, שמאלציקער םפעקטאקל זאל בליען און װערן גיט באצןןלט (עס אי ז נ י שט א זוי:), װאלם םען דארפן זוכן צו ״הײלך דעם עולם. אין לעטלאבד דארף םען דעם עולם, װאם זוכט אין ײדישן טעאטער שמאלץ, נישם ״הײלך, נײערט פשוט ארויסטרײבן, אוים• קערן םיט א געדיכטן בעזעם און נישט צולאזן אים צום שװעל פון ײדישן טעאטער. װײל ײדיש טעאטער אין לעטלאנד איז נישט און טאר נישט זײן—או ןװעטנישסזײךא מין סחורה, װאס װארט אויפן קונה. גײערס ײדיש טעאטער אין לעטלאנד איז דער נאציאנא• לער פנים סון דער ײדישער םינדערהײס. און ײדיש טעאטער אין לעטלאנד איז אלס די ײדישע נאציאנאלע קונםס סובםידירטפון דערםלוכה. און אויב עס געםינט זיך נישס קײן קאלעקטיװער מעצע• נאט, אדער קײן קינםטלעריש־באהאװנטער און גלײכצײטיק װירט• שאםסלעך-געשיקטער אונסערנעפער צו פ א ר ײ נ י ק ן די אינטע• רעסן םון קדושה און חול, צו געסינען די ליניע םון אוםפארפײד• לעכן קאכפראפיס און דערפײ ראשעװען דעם מיניםום פון קינםט• לערישע דערװערבוננען — אויב אין ריגע קאן מען נישש רעגלמעסיק שפילן טעאטער נישט ערגער װיבײ״אנדערע םינדערהײטן (װײל אין ײדישער םינדערהײט רעדט ײדיש נאר א הײפל), דעפאלט םוז םען זןבער אפנעבן דער םלוכה די 30 טויזנט לאט, אדער שאפן—נישט ״רעגלפעםיק׳ נײערט סז םפעקטאקלען א חודש, 8, 6, 4... איך מײן, אז םען קאן שפילן פ ם ע ט רעגלסעסיק. האבנדיק פאקופען דעם גורל סון ריגער טעאטער הארט םארן אנהויב םעזאן, האב איך עפנסלעך געװארנט, אז ם׳װעט םעגלעך זײן נאר צו באװײון װי אזוי ײדיש מעאטער קןןן אויסזען. סאריקער םעזאן איז געװען נאר א םין ,עקספאזע*, און דאס אויך אין אײלעניש געשאפן. גישם אין םײן רשות און מעגלעכקײט איו צו שאצן װי אזוי עם האבן אויסנעזעען די בעםשע שעהן סון די קורצע טעג— 16 יאנואריביז 14 םעדץ-בײ אופשטענדן הן װירטשאפטלעכע, הן פםיכישע אופגעהויער שװערע. איך קאן פיט פרײד פעסטשטעלן, אז עס איז געװען אן א פ ק ל א נ ג אין דער ײדישער גאם און א םעסכער נצחון אין דער פרעמדער. און םען האט נעדארפט םארשסײן, װ ע ן זיך בײ די באדינ• ניננען אפצושטעלן און װי אזוי אנצוהױבן צו שאפן דעם גרונט אייפן צװײטן סעזאן• און םח איך אין נאמען סון דער צוקונסט זאגן, אז אין רי• גע איז להבא געװארן אפגעטון דער גרעםסער סעלער: םען האט ארײנגעצויגן אין שפיל א פרױואטן סכים נעלט און דעם ר י ז י• ק א ג ט געםאכט סארן בעל־הבית פון פיעוט׳סעאטער. דא קאן שוין קײן כוח אויף דער װעלט נישט העלםןי דא םוז שוין דאמינירן איבער אלץ דער פחד סאר דעסי• ציט אוןידער דראנג צום רױח... דא םיז פען שוין זוכן די ״גאננבארע םחורה*׳. דא מוז םען שױן גיסן שםאלץ אין זיסקײט, כדי דער קונה זאל קוםען.