Literarishe bleter · 1927-07-08 · 27 (8.7.1927) · p. Seite 521

521 ליטערארישע!לעטער 27 זא ר י ג ע*) ע נ י ן אברהם םארעװסקי / װארשע םח איך ציגעבן,—װעלכע איז סײ אין איר אײר&מישקײס אין סײ אין איר ײדישקײט םארװאגלט און סארןןריפט). און אנדערש איז לעטלאנד און עסטלאנד. איך װעל פיר דערלױפן דערצײלן דעם לעזער אן עסיזאד. דעם 4 םערץ ד. י. האט די טרוסע סון ריגער״נײעם ײדישן סעאטער״ געשיילט אין ליבוי צו גאםט. נעשפילט הןןם פען אין בנין םון דער םלוכה־ןןסערע• כאראקטעריסטיש איז, אז בװישן דער רעזשי סון אונזער ססעקסאקל און דער װירטשאסט םון דעם בגין איז םארגעקוםען א .קלײנער סכםוך איבער א שטיק דעקאראביע. און די באצױנגען זײנען געװען—הגם אבטאלוט קןןרעקטע-אנגעצויגענע. םיטאםאל באקופט' םען ײ ידיעד״ אז עם איז געשטארבן דער םלוכה־םרעזידענט. אלס םרעפדע בירגער, סילן םיר זיך אסשר מער אנגע■ שטרענגט, װי די בעלי־בוזים אלײן און איך װענד זיך צום אינ• טענדאנס םון בנין מיט א םראגע װי אזוי צו רעאגירן. — קײן אסיציעלער םארשריםט, זאגט ער. איז נןןך נישסןך איר קןןנט איבעררײםן די םארשטעלונג, אויפ איר װילט. — נײן, זאג איך. פיר קאנען, אלם געסט אין שטאס און םרעםדע אין לאנד, נישס שאסן קײן צערעםןןניאלע סרעצעדענסן און אויסהערן שסילן, א ײ ד ע ר מען הײסט, אבער םון דער צװײ■ טער זײט קאנען םיר נישט שסילן װײטער, אזוי װי ם׳װאלט קײן זאך גישט געשעען. איך האלם םאר נױטיק צו מעלדן דעם עולם װעגן דעם טרויעריקן נעשעעניש, בעטן אלעםען אויסשטײן און קורץ איסעררײםן די סארשטעלוגג. — יןן, איר זײט גערעכם, ״אגט דער אינטענדאנט. — און דאס, הער אינסענדאנט (גערעדט האבן םיר דײטש) בעט איך םון אײך, װײל צװישן אונז רעדם קײגער נישט קײן גוטן ל ע ט י ש. ער האט אויף פיר א קוק געטון מיט א סראגע אין די אויגן. — צו װאס לעטיש, זאגט ער, םעלדעס אין אײער שסראך. ם׳איז דאך אײער עולם, ער װעט דאך אײך סארשסײן. כ־האב ארױםנעװארםן א שװארצן םאנסל אויף דעם מאט ראזן־קאםסױם, װעלק כ׳האב געטראגן לויט מײן ראלע, און ארויס םארן פארהאנג םעלדן. םיך האבן געשטיקט אוםפיסלפארע סרערן םאי דעם טרויער םון לאנד, װעםעם באאםטער עם ענטסערט אזוי, פײ א נ ג ע- *םרעגגטע באצױנגעךנאך אםכסוך — א ײדישן קינםטלער. און אין אט דער לוסט, בײ אט דער שסעלונג צום רעכט סון נאציאנאלער עפאנםיסירונג, זעט די לעטישע ײדישע אינסעלי■ גענץ גאנץ אנדערש אוים װי בײ אונז— װו נעכםן איז געװען ״גאראריט סאיסאלםקי — װאססרעש• טשאיעסםא׳ א.ץ הײגט״ הײנט קוםס אוים צו רעדן ײדיש אויף צו להכעיס דער סאליטיק סון פושל, אויף קרעםסעניש דער אויםסירונג םין אונזער רעסרעזענטאנץ און אין נאםען סון װאל־קאםסאניע און םאנדאטנ• דורשט.. אבער פעת דאם הײםעלע אינטעליגענץ אין לעטלאנד און עסטלאנד איז טיף ײדישער און װײט אײראסעישער װי אונזערע, איז די ײ ד י ש ע ג א ס אבער בכלל נישטא (עםטלאנד) אדער סילםאך סארװאגלסער, ארעפער און קולטורעל־אסגעשטאנענער װי בײ אונז. רעזשיצע, אםילו דאאוגאװסילס (דוױנםק)—שוין נישט רעדנ• דיק װעגן קלענערע ״תםוצות״ — זײנען לגבי זאםאשץ, אדער אסילו אסטראלענקא, אדער קאלגע — אין בוכשטעבלעכן זין םון װארט — ״אסריקע׳. און דאריבער קאן אין לעטלאנד דאם קינסטלערישע שאםן גישט ארויםשסראצן סון די ט י ם ע נ י ש ן ם ו ן ם א ל ק און ערשט דערנאך זיך װענדן צו דעד װעלט דער פרעםדער — אזוי װי דאם איז אין םוז זײן אופעטום. אין לעטלאנד םוז דער בוײטער עולם ערשט װערן בא .די בעסםע *קםיארן אין דער װעלט, ם״ן סיץינם! .זיי שםלין טראנןריעם. ק*םעדיןם, שםיקער ר.לסם*רי.^ .שן, ■•סטארסלן, ■*£0*-*ר קאםלשן, היסםארלש• .םאסשא־אדע, ם־סני-ה־םטא־ישע, טר*וי־ק*םיש*ד.יםט*- .רלשן. ם*ד זיי *יז םןנןקא נישם *ו האר■ *לן ■ל*ו*ים .נישם צו י־5ם. זיי זענןן א־נציק םיי אין זליער ערנםט, יסי *ין ליכםזלן־. װ, שןקםםיר. ■אדאנייס (*ו הסםלעםן): אין ריגע איז נישםא קײן ײדישער עולם, װעלכער זאל קאנען געהעריק א ס הי ל כ ן דעם קלאנג סון א ײרישן ססעקטאקל, אדער אםילו בילדער־אויסשםעלונג. דארםן םעלט דער רעזאנאםאד םון אםתן ד ע ר ם א ל ג. אין ריגע קאן םען א ס ש א צ ן, װײל ם׳איז דא א הײםל ראםינירסע, ײדיש געשטיםטע און אײראסעיש ידערצױגענע אינסעליגענץ. די באל• סישע — לעטישע און עסטישע, פײנען םיר— ײדישע אינטעליגענץ איז אײראסעישר אין איר ײדישקײט אוןײדי• שער אץ איר אײראסע■ ישקײט, װי דער דורכ• שניםלעכער ײדישער אינטעליגעבט אץ לעפבערג, לםשל, אדער אין לאדוש. אין םשך פון די לעצטע צװײ זוםערן האב איך באזוכט א סאר צענדליק שטעם און שטעסלעך אין םארשידענע טײלן סון סוילן און האב א בלל: אויב איםיצער רעדס ײדיש און זעס דער• בײ אוים װי א .םעגש׳, איז עם אדער אן ארבעטער, אדער-אויפ נישס קײן ארבעטער—א ױצא םן הכלל... איך רעד, םארשסײט זיך, נ י ש ט װעגן די םשסחה ארבע• טער-ט ו ע ר, אדער װעגן אונזער קינםטלער״װעלםל. יעדער אנדער-סתם בירגער, סתם צושויער אץ סעאטער— האלס דאס ײדישע װארם סאר א םץ אויסדרוק אדער םון .באל• שעװיזם׳, רחםנא לצלן, אדער םון עסםעטישער אסגעשטאנענקײס. און נישט ײדיש רעדט דער רוםא װעגן קאסװײטיק םיטן חולה און נישט ײדיש רעדם דער 6יײזירעיםיטוימסעוץ״קליענט. און בעת ער האלט ארום זיך אין רעדן ײדיש, אץ עם קוםט ארײן עםיצער םיס א בארסאלינא־הום אויסן קאס, ציס זיך דער קלײגבירגער אץ קעלץ און ראדאם, אין טשינםטאכאװ אץ אץ זאםאשץ (סרצעם געבורט־שסאט) םיט זײן ײדיש צוריק און ועיבט אן רעדן די לאנדשסראך. זײן אונסערבאװוםסזײן שליסט אױס ײדיש סון .דזשענסל• םען־, אדער ,שאנאװגי סאן׳. ײדיש אין אין אים קנעכסשאסט—און זײן בונט—און קנעכ• טיש איז אין אים זײן ײדיש. אזױ איז עם בײ אונזזאץ דער םדינה... (אױסער װילנע— •) םיו־ גיבן ר* *. ם*דןװםקץ * םעניעכק־ט ױך *־**יעד; םץ ה*רץ• םלר ה*יטן נישט. *ז *לץ, װאם עד ז*נט דא בנוגן דינע >.יז רי3.יק. םלר װעין נןרן נןבן ד* *םהע רינןי *ן *רם ■*־ *; ןנםםןר. רעד.