Literarishe bleter · 1927-07-01 · 26 (1.7.1927) · p. Seite 490

26 זא ל יםןרןר?#? נ^ןסןר 490 דערגרײכן דורך מסירת־נסש און קרגנות. אלם הויםט טרייב-קראםט פאר דער דאזיקער עװאלוציע שםעלט סלאװאבקי ארוים דעם בא־ גריף םון םעטעמפסיכאזע — דער גלגול פון דער נשמד״ װעלכע שטײגערט פון נידעריקערע ביז העכערע פארםען דער קניפ םון םלאװאצקיס װעלט־אנשוױנג איז אין זײן הויפט-װערק פונם לעצטן שאפונגס־עטאפ ,דער גײסט דער ם ל ך ׳ (״קרול דוך׳). סלאװאצקי, דער ביון סוף־םארבליבענער שטארק־סוביעקטיױער טרוימער, האכ אויך אין זײן םילאזאםיע נישט באװיזן זיך צו באפרײען פונם אײנענעם ״איך״. ס׳איז קײן חידוש נישט, װאס ציפריאן נארװיד האט דעם דאזיקן ראפסאדן־געזעמל באצײכנט אלם ,מאנא־עפאפײ״. ם־איז א פאנטאס־ טישע עפאפײ. װאס װיקלט זיך אויף דער ליניע פון פויליש- לעגענדארישער געשיכטלעכקײט, דער גײסט־מלך איז דער נ־ײער־ זײל, װאס פירס דאס פאלק פארויס. א סיםבאלישער םינטעז פון פאלקם־גײסט. דער ,גײסט־מלך׳ איז א אינעװײניקסטע רעליגיעזישע ארויסשטראלונג. ער איז דאמאלס געװען בארוישט פון פארשי־ דעגע האלוצינאציעס און װיזיעס, װעלכע האבן אים געשטױסן אויף דעם װעג פון אפאקאליפטישקײס. סלאװאצקי האט געגלױבס, אז ער איז דער באריפענער גײםט, װאס האט פון גאם באקו־ מען א שליחות. ענדגילטיק האט אים דערין איבערצײגם די װונדער־װיזיע, װאס ער האט איבערגעלעבט אין דער נאכט סון ס2־טן אויף דעם 21־טן אפריל 1845, בעת װעלכער ס׳האם זיך אױף דער װאך באװיזן איבער זײן קאפ א אומגעהײרער פײער־ קאפול. ס׳ציט זיך א פאליגענעטישע ליניע, װןןם שטאמט פון א פלאטאנישן מיס, הער־ארמענטשיק, װאס באםרוכפערט ראזא װענעדא, פאפיעל פיאםם, זשעפיכא, זיעמאװיט א. א. װ. דאס זענען אלץ גלגולים פונם גײסט דעם מלך. פון װאנען קומט דאסז די מענשהײט צוזאמען מיט דער װעלט אנטװיקלען און פארפולקאמען זיך לויט דעם גענעטישן שטײגער פון גײסט. די אנפירערשאפט אינם דאזיקן שלימות־צוג גײם אין םארלױף פון דורות איבער בירושה פון אײן םאלק צום צװײטן, און איצט איז געקומען די רײ פון דעם פוילישן םאלק. בײ יעדן פאלק װידער באזונדער געהער די אנפירערשאםס צו די אוים־ דערװײלטע מלכים־גײסטער. אין ״גײסט־מלך׳ זענען בולט קענטיק ניצשעאנישע שטריכן, דערהויפם פלעכטן זײ זיך דורך צװישן די טאטן םון די אויס־ דערװײלסע גרױסע גײסטער, װעלכע זענען קרעפטיקע אינדיװי־ דואומס. װײטער איז דער גאנצער ענין פון מעטעמפסיכןז אין א ענגער קרובהשאפט מיט ניצשעס פראבלעם םון ״אײביקן װידערקער׳. נישט קוקנדיק אויף די אױסערלעכע אונטערשידן, איז דא דאך פאראן א אינעװײניקססע ענלעכקײט אין ריטם. סלאװאצקי איז פון די געצײלטע פרעכטיקע געשסאלטן אין דער פױלישער ליטעראטור. זײן גאנצער שאסונגס־װעג זןןגט עדות װעגן דער קאמפליצירטקײט פון זײן קינסטלערישער נא■ טור: אן אומאײנהײטלעכע פסיכישע ארגאניזאציע, װאס הןןט ביזן לעצטן אטעס נישט געפונען קײן גלײכגעװיכט און איז אװעק אלס נישט־קריםטאליזירטע עסטעטישע פיזיאנןןמיע. זײנע קינםטלערישע מיטלען האבן זיך תמיד געװאקלט צװישן דיאמעטראל־קעגנזעצלעכע געביטן — עפישע פלאםטיש־ קײט און לירישע מוזיקאלישקײט, װעלכע האבן נישט דערגרײכט קײן תיקון. ס׳איז פאראדאקסאל, די אפטישע עמםינדלעכקײם, א נאכס מיט טרערן, באטראכטונגען, חשבון הנפש און תפילות. ,אנהעללי״ איז אשטילע, מילדע א<ן זײער אוםעטיק־פליסנדיקע תפילה. סלאװאצקי אלײן איז געװען אנטציקט פון זײן ,אנהעללי׳, ער האט עס דאמאלס געהאלטן פאר זײן גרעסטע קינםטלערישע דערגרײכונג. בעת ער איז געפארן כיט דער שיף פון מזרח קײן אײראפע, האס ער געפלאנט דעם אנהעללי־םאנוסקריפט צו באהאלסן אין א פלאש א ן בשעת־הדחק עס איײנצוװארפן אין יס, כדי אזוי ארום דעם כתב־יד צו ראסעװען. סלאװאצקיס בילרלעכקײט איז דער עיקר עקזאטיש, דעקא־ ראטיװ. עס פעלט אים דער פעסטער א־דעישער פונדאפענט, װאם עס פארמאגן מיצקעװיטש אלן קראשינסקי. איבער אלעם הערשט דאס עטערישע. ריכסיק זענען די װערטער פון געארג בראנדעס, אז מיצקעװיטש אױ אן אדלער, קראשינסקי — א שװאן, און סלא־ װאצקי - די פאװע פין דער פוילישער פאעזיע, א פאװע, װאס צײכנט זיך דערעיקרשט אויס םיט דער פארבן־פראכט פון אירע צויבער־פעדערן. די נײגינג צ קאלאריססיק האט סלאװאצקין געצװונגען אויסצוםײדן געװײנלעכע טעמעס. ער ־וכט כסדר אויסערגעװײגלעכע געשעענישן, צו װעלכע פ׳דארף אנװענדן גאנץ־באזונדערע קינסט• לערישע פארבן. א גוטער בײשפיל פאר זײנע באזוניקטע טעמעס איז דער ״םאטער פון די פארפעסטעטע׳. אן אויסערגעװײנלעך קרעפסיק בילד פון שרעקלעכע יסורים, װאם ס׳לעבט איבער א פאטער, בײ װעמען די םגםה רויבש כםרר יעדן סאג אװעק א קינד און ענדלעך אויך דאס װײב. ם׳איז אי אויםנעבלוסיקטע פאעפע פון א אױב־ טיפ, װאס האש א איק־אײנצ־קן גלײכן אין דער פוילישער ליטע• ראטור — יאן קאכאנאװסקיס ״עלעגיע," (״שרעני׳). אין א מאפענט פין פאעטישער דערהױבינג איז געשאפן גע־ װןןרן די םאס ריש־בײםיקע פאעמע ״בעניאװסקי״. אין אסאטירי־ שער םארם ששעלט דער דיכטער אויף א שטאלץ־עגאאיםטישן שטײגער אװידערשםאנד דער אומםרײנטלעכער. םביבה. ם׳איז •מאדנע: סלאװאצק־ — די פאסיװע נאטיר, קוים װיל זי ש ין אםןל זײן אקטיװ, קויפט זי זיך אויס חוזק פאר א פירשפרגכער. ס׳אױ עפער קענטיק, אז די שפאטישע אנצוהערעײשן שטאמען פון םיפער דערשיטערשקײם. אפילפארביקער רעגנבויגן םון װיזיע, וױץ, פא־ לעמיק און שטאך-װארט. בײ דעם אלעם איז צו באװוגדערן דעם גיכן איבערגאנג פץ פאגטאסשיק צו קאנקרעסער װירקלעכקײט. נאך די אלערלײ ראנגלענישן אױ סלאװאצקי ענדלעך דער־ גאנגען צו אגעװיסער גרענעץ, װאס האש געבראכס צו א פול־ שטענדיקן פסיכ׳שן איבערברוך: א נײער װעג, א װעג פון װארהאפ• טיקע רעליגיעזישע איבערלעבענישן. אויך די דאױקע איגעװײניקסטע דערװאכ-־ננ אױ אננעקומען אוםדירעקט. זעקס יאר פארן סויט האט ער זיך באקענט מיט אנדזשײ טאװיאנסקי, װעלכער האש אויף אים געהאס א שסארקן אײנפלוס. סאװיאנסקי האס אים בא■ הויכט, אינספירירם מיט מיסטיש־רעליגיעזע שטיםוננען. ם׳איז בײ אים פזןרגעקוםען א ענדערונג פון זײן גאגצן גײסטיק װעץ; אלע ביז־איצטיקע קרישעריעס פארשוױנדן, ס׳בלײבט נאר די אײנציקע קריטעריע — די רײן־רעליגיעזישע. דאם ערששע װערק בעתן טןןװיאגםקי־פעריאד איז זײן ״גע• גע,יס סון גײסט׳, װו ער באמיט זיך צז קאנסטרוירן א װעלס• געשיכטע םון א׳ ביז ת/ רער גוױנש־געדאנק אױ, אז אלץ איז באשאםן געװארן דורכן גײםט און םארן גײםש. אזוי צים זיך די געשיכטע םון אשטײן בױ דעם םענסשן. דע־ פענטש אױ דער ענד-ציל םון שאםנדיקן גײסט אויף דער ערד און אים קאן פען