Literarishe bleter · 1927-06-24 · 25 (24.6.1927) · p. Seite 482

צ2 זא ליטערארישע בלעסזר 482 די װארדהייט פוז מיטאם (עסװןס װעגן א גײזנר מיטןלןגישער מימה) ד״ר י ע ר א ל ר ו ב י ן ׳ ב ע ר ל י ן דערצײלונגען װעגן די געשעענישןו באר: װי אזוי הןןבן זיך גע־ קןןנט שאסן די געשעענישן גוסאז דער אונטערשײד צװישן דער גאלדבערגישער מיסאלןןגיע און דער, װאס איז געװען ביז אים איז אומגעםער אזא, װי דער אונטערשײד צװישן פאעסישער, סארגעשטעלסער און װירקלעכער, עמפירישער װארהײס." אט האבן אין םשך סון גאנצע יערהונדערסן א םך, א סך זיך באשעפטיקט, למשל, מיט האפער־םארשונג. מען הןט םיט פי אױם■ געזאםעלט, ״װירקלעכע׳ פרטיםפוןזײנע װערק, מ׳האט, פונקט, װי אין דער אםאליקער פלפול־חקירה פון דער תורה בא אונז, ״גע־ דרשנט אלע/אך—ן און רק—ן׳, מען הןןט ,נענוי׳ אויםגעצײלם און אויסגערעכנט אלע אזויגערופענע ,רעאליען׳ פין דער אלט• האמערישער ױעלט און נאר לויט האמערם װערק. (די הױך און לעגג פון די פויערן אין טרויע, די אײנריכטוגג סון די פאלאצן, די קלײדונג און די כלי־זין פון יענער צײט א. א־) און דןןך איז פאר די פארשער האםערם װעלט געװען נאר די געדאנקען־װעלם האמערס אץ נישט פער. ביז עס האט זיך געפונען אײנער, שלי־ ערמאן, און איז געפאלן אויף א פלאן, אן אײנפאכן פלאן, אז פען דארף פשוט פארן אוםםיטלבאר קײן טרויע, כדי דןןרטן, אופן ןןרם און אויף א נאטירלעכן אוםן, צו זען די װירקלעכע װעלט םון הא־ מערן. ־ און די שליערמאנישע אופםיסלבארע נסיעה האס דער הא־ מער־סארשונג געגעבן א סך—א סך פער װארהײט, װי די אלע אומ־ צײליקע פריערדיקע השערהדיקע אויסרעכנונגען צוזאםען גענומען. אםקאר גאלדבערג טוט לגבי מיטאם־פארשונג דןןס אײגענע, װאס דער דערמאנטער שליערםאן הןןט געטון לגפי דער האםער־ פארשונג. ער נעמט אראפ םון מיסאס זײן םאנטאםטיש־אב־ םטראקטן שלײער און באמיט זיך ארײנצוקיקן אין מיטאס־פנים אויף אן אוממיסלבארן אופן. ער שטעלם פעסט, אז די אלע געשעענישן, װעגן װעלכע עס רעדט זיך אין מיטאס, זע־ נען װירקלעך געװען. דאס איז, װי געזאגט, אםך פער, װי אן אנטפלעקטער אםת סאר םפעציאליסטן, םאר יחידים, ם׳אח פון גרויסער באדײטונג פאר אלעמען, װער ס׳האט גאר אן אינטערעס סאר דאס מיטאלאגישע - און װער האט עם נישט קײן אינטערעס צו דעםז דער אויבנגעכראכטער פארגלײך מיט דער האםער־סארשונג םון שליערםאן דארף פארשטאנען װערי בלויז באדינגט אין דער צײם, װעז דאם אביעקט פון האמער־סארשונג, אין פרט פון םעסט־ שטעלן רי װירקלעכע האמער׳װעלט, איז םון האםערן אלײן גע־ געבן א פארטיקער, קײנער פון די פארשער צװײפלט נישט, לפשל, אין דעם עצם־װארשײנלעכקײט םון די פרטים, װאם האמער אלײן גיט אן װענן טרויע, און די אויפגאבע פון סארשער איזםערנישס, די בעצם־װארשײנלעכע פרטים צו קאנטראלירן,—איז בײ א מיטלזן געשען, פונקט פארקערט. נישט פאראן קײן בעצמדיקע װארשײנ־ לעכקײט פאר דעם מיטאס־םארשער גופא. פאר דעם רעכס־פארטי־ קינג, םאר דער באגרינדונג' פון דער גאלדבערגשער היפןןטעזע װעגן דער בוכשטעבלעכער װירקלעכקײט און װארהײט פון םיטישן געשען פאדערט זיך דעריבער א געװיםע פילאזאסישע עקסקורםיע. װען די פילאזאסיע בכלל באשעםטיקט זיך מיט דער פראגע װעגן די ״באדינגונגען סון דערםארונגס־מעגלעכקײט״ — און דאם איז דאך די עיקר־פראגע אין דער פילאזאסיע -קומט זי אן, צו־ גלײך םיט דער נאטורװיסנשאםט, צו "ססעציעל־אויםגעשטעלםע אנטשפרעכנדיקע פאר־היפאטעזן, װײל דאם םיססעם םון אונזער דערסארונג אױ פונקט אזא אומצװײסלדיקער עקזיםטענץ־םאקט, װי אלע אנדערע אײנצעלע פאקטן. די גאנצע אויפגאבע איז דערי־ בער—ראס עקזיםטירנדיקע אריבערצוםירן אין באגריפן און צו סןןר• מולירן אין ״געזעצן׳. די געזעצן — אין דער פילאזאסיע, װי אץ ג דער נאטודװיסנשאסט, זענען סון באשרײבנדיקער נאטור. גאלדבעדג האט אויך בײ זײן גרונטםעסטשטעלוננ װעגן דער בוכשטעבלעכער װארהײט םון םיטאס־געשען נישט געקענט און דןןס בוך סון ד״ר אסקאר גאלדבערג ״די װירקלעכקײט דער העברעער־*, װאם האט ארויסגערוםן אזאגרויסן און םארדינטן אינסערעס אין אלע װיםנשאסטלעכע קרײזן, נישט נאר די ספעציא־ ליםטישע, נאר אויך די אלגעםײנע, איז זיכער אן עפאכע־מאכנדיק װערק. די חשיבות פון דערמאנטן װערק באשטײט אין דעם, װאם דער םחבר האש דערװיזן אינגאנצן זיך צו באפרײען פון דער קאנסערװירנדיקער אינערציע, װאס איז אין אזא געביט, װי מיטא־ לאגיע באזונדערם שטארק. די נײע גאלדבעדגישע מיסאלאגישע שיסה האס מיט פאראפראזירונג סון אלטע, אײננעשטעלטע אמתן נישט צו סון, זי האס װירקלעך ״פארברענס אלע בריקן׳ סון סרי• ערדיקע םיטאלאגישע אויםפאסונגען און לײגט א גרונט־שטײן םאר א נײעם און פעםטן איבערגעאנדערשטן מיטאלאגישן בנין. ספע־ ציעל סאר אונז ײדן. פאר אונזער װיסנשאפט חאט גאלדבערגס װערק ניןך א פיל גרעסערע, א סאפלטע באדײטוננ. װער װײסט דען נישט, אז גראד אויף דעם געביט םון טעאלאגיע. װו םיר האבן, דאכט זיך. א היםסארישע חזקה צו זײן אריגינעל, זענען םיר די לעצסע צענדליקער יארן, פון זינט עס האבן זיך פאר דעם גענומען אונזערע יאהודים, דעגראדירט צו דער מדרגה פון ״שירײם־כאפער״, פון קעסט־קינדער בײ פרעםדע טישן און האבן זיך נאר באנוגנט דערםיט, װאס מיר האבן איבערגעחזרמ דאס װאס ם׳איז ״נתחדש״ געװארן אין פרעמדע בתי־מדרשים? אונזער ביבל־קריטיק, לםשל, איז דאך על־פי רוב נאר אן איבערקײאוננ םון דער קריסטלעכער טעאלןןניע. ד׳ר אסקאר גאלדבערג איז פון די װײניקע ײדישע גע־ לערנסע אין אנםי־ײדישן מערב־אײראפע, װאס האס צו פדאגן פון טעאלאגיע, און דוקא אזעלכע, װאס ספעציעל פאר דער ײדישער טעאלאגיע האבן זײ אבאזונדערן באדײט, גענוםען אן אריגינעלע און, איך םײן, ארײן ײדישע שטעלונג. (ד׳ר אסקאר גאלדבערג איז אנב, אן איבערצײגטער ײדישיסט—אן איבעריקע אילוסטראציע צו זײן עכט־ײדישער אײנשטעלונג). אין װאם באשטײט דער עיקר־חידוש פון דער גאלדבערגי• שער גײער מיטאלאגישער שיטה? םין סארשידענע זײטן און אין פארשידענע צײטן זענע1 געםאכט געװארן פרוװן צו דערװײזן, אז אויך אין םיטאס איז אנטהאלסן עפעס װארהאסטיקעס. ם-דארף בלױז װיסן, ווי אזוי* צום םישאס צוצוגײן, װי אזוי אים צו פארשטײן. אין דער פסיכא־ אנאליטישער תירה, למשל, הײסש עס, אז דער מיטאס איז דער אויםדרוק סין בענקשאפט און װונסש םון צוריקקער צו דער פאר• גאננענער אירסענטשלעכקײס. (װײל דאס סענטשלעכע, לויט דעם פםיכא־אנאליו, געםינט זיך נאך אלץ אין אונז אין א לאטענטן, םארבאהאלטענעם אופן). די'אסשראלמיטאלאגן האלטן דעם מיטאס סאר א פערזאניפיצירונג פין קאםמישן זאך-פארהאלט. געװיםע פסיכאלאגן רעדן װעגן ״א םפעציעלן םיטישן רענקען״, װי װעגן אײנער פץ א סך קאטעגאריעם סון מענסשלעכן דענקען. דער ״צד השוה׳ פון די אלע"אייפפאסונגען פון דער װירקלעכקײט אין מיטאם איז דער, אז די װירקלעכקײט, דאס װארהאסטיקע אין םיטאס, איז אמער זינלעכע, אבםטראקשע, אינהאלטלעכע, װי א רעאל־קאנקרעטע. ם׳איז אפילא־אסישע, טעארעטישע װארהאסטי־ קײט און קען נישט ארײנגענומען״ װערן אין ״סכום פון יענע אײני פאכע, בוכשטעבלעכע װארהאפטיקײטן, װעלכע באציען זיך צו באהו־פטינגען װעגן רעאלע דיפערענצירונגען. די הנחה: ״דער מיטאס איז װארהײט״ איז נישט גלײך, לתשל, צו דער הנחה: ״דער םוקס איז אזױג־חיה׳. אין קעגנזאץ צו דעם, קומט גאלדבערנ מיט א גאנץ־אנדע־ רער פארויםזעצונג: ״די װארהײט םין״מיטאס אױ אטאטזאכלעכע, א בוכשטעבלעכע, א אומסילאזאסישע״. די אלע געשעענישן, װענן װעלכע עס רעדט זיך אין מיסאס, זענען װירקלעכע געשעענישן. אץ די פראגע איז דער־בער נישט — װי מען פלעגט עס טון אין דער אלטער מיטאלאניע — װי אזוי האבן זיך געקןןנט שאסן די