Literarishe bleter · 1927-06-10 · 23 (10.6.1927) · p. Seite 432

23 זא ל י מ י ריו ו י # ו ולןסיר 432 אײנהײסלעך, רײן און ר־כטיק, לוים די אמוזז כללים פון א ו נ־ זער שפראך... .יןן, ל1יס די כללים 6ון דער זשןרג$נישןיר גרןמאסיק. װןרום נישס נןר די שפרןך וון װעלצכ הןסענסןסן ןדןר אױםםרןלישע פרווים הןס ן גרןםןסיק, נןר— װי םשונה װילד דןס קען דןך קלינגןן םןר פילע ײדן — די שארןן סון די ײרן הןס א1יך איר נןנץ בןשסיםסע און שסרעננע נרןסןסיק. ןנדערש, #ןרשסײט זיך, קען עם נישם זײן, װןרום אויכ נישס, װןלם דןך אײן ײד דעם עװײםן נישס •ןרשסןנען. גןר די קנעכטישע זעלבסם־דערנידערונג כרענגס אונז דערבו, םיר זןלן כסדר איבערחזרן די נןרישע םרןזע, ןו די שםרןך םין די ײדן אלז כליםרשס ,ן זשןרגןן ןן ן גרןםןס ק׳ און כר<ננם אונזןרן זשןרגןנישע שרײכער דערעו, זײ זןלן םײנען, ןז ײדיש קען םען שרײבן, װי ם׳װיל און װןס װײםער פ׳םרעם ןם םון דעם אםתן םןלקם-זשןרגןן, איז די שםרןך ןלץ מער םןרשסענדלעכער און... ריכסיקער• .£אר דער םןכע אונזערער װעלן ןנדערע שםרןכן לןנג נןך םןרכלײנן נישם עוגענגלעך און זי װעס םוק לײענען נןר אין ײריש. סן זןל זשע לצל הםחות איר לײענען נישס םןר• 6ןלן גײן עוליב דער ןםנעלןזגקײס 6ון אונזערע םןר6ןסער און זןלן זײ זיך כיםלעכװײז אייםלערנען כןנוען זיך םים איר שםר*ך ר ע ג ל פ ע ס י ק, און דעםןלם װעס ײדיש זײן םונקם ןזן םעכםיקער יןקסןר 6ון עיװיליזןעיע םןר ײדן, ןז1י װי 6ןר ־עדן גישק־ײדן, װןם קען קײן ןנדער שםרןך נישם, נןר ז־ין םוםער־שפרןך. .עװישן יידן זענען דן 6יל, װןם םןרשסייען קיין זשןר• גןן נישש, נןר זײ װןלסן זיך גערן געלערנם עו םןרשםײן אים: עװישן נישם־ײדן זענען 6יל םןרןן ןזעלכע, װןם װןלםן זיך װעלן כןקענען םיס דער שםרןך 6ון די ײדן< נןר עיז איעס װןלם ן םענםשן, װןם װ1ינם נישס אין ן ײדישן עענסער, לייכס געװען א1יסלערנען די שםרןך 6ון ן װןםערן ןסריקןנישן שבס, װןרום איר גרןםןםיק איז אים םעגללד יי 3■קיםין; ןנער א1יםלערנען די שםרןך 6ון םיליןנען קולסורעלע, װעלם־נן• קןנסע ײדן איז לחלוסין אוםםעגלעך ן גוסע גרןסןסיק און ן לייסיש װערםעריגוך 6ון זשןרנןן װןלס ענדלען נעםןכס די שפרןך עוםריםלעף םןר יעק״ װןם םןרלןנגס זי עו א1יסלערנען'.' די דןזיקע שור1ת הןם זןםענהןף געשרינן םים עעגדלי• קער יןרן עוריק און דןך זענען זײ אין ן נעװיםער םןס ןק■ סועל א1יך עד־הלם, אםת, ןם זענען אין זײן װערק װעגן ײדיש םןרןן ערסער, םיס װעלכע םיר, םןדערנע ײדישיםםן, קענען נישם םםנים זיין, ןבער ם־םןר דןך נישם 6ןרגעםן די עײם, אין װעלכער זןםענהןף הןס עם געשריען, װי אןיך די סביבה, םון װעלכער ער איז ןרזיםגעװןקסן (ש1ין זײן זײרן 6ןבי*ן. ןלײן ן קורלענדער ײר, איז געװען ן לערער 6ון דײםש און 6רןנז1יזיש און אײנער םון די םיןנערן 6ון דער העכלה אין ניןליססןק; זײן 6ןסער םןרקוס איז געװען םרןםעסןר סון דײםש, און םארשסײס זיך, ןז אין ןזעלכע קרײזן, הןס םען ןםןליקע יןרן נישם נעהןס קײן נוםיל פןרשמענדעניש 6ןר סארלאג ״*<*חיספר/_ װןרשע ערשס דערשיגען ע. ל. ציטראן אװעק פװ פאלק פרײז 6 זל. ע1לם מים די מ־ינוננען סון דעם דןזיקן גרייםן שפרןך.א1יםן• ריםעם איכער אונזער שפראף, בזרם ןז בײם דעם סםעזיפיש ײדישלעק קןנסערװןסיזם און םײ אונזער נכנעקײס 6ןר דער םײגונג 6ון יעק גד1ל קענען די דןזיקע םײנונגען, ןר1יסגע־ זןנםע םים בןלד ן הסלבן יןרהונדערם נוריק, א1יך איכם הןבן ן נעזע?שן6סלעכע באדײסונג■ אין ן בריװ עום רעדןקםןר פון .לעבן און װיסנשןפס׳ (געדרוקס אין נוםער סז 6ון יןר 0 09 שרײבם ד׳ר זןםענהןף: .מים 33 יןר בוריק, װען איך הןב םים ן ה ײ ם ע ר ל יב ע געןרכעס איבער דער ײדישער שםרןך, האב איך זיך באמיס נישם בו שן6ן עםעס אין איר ןדןי םאכן פןרשלןנן װעלכע עס איז, נןר נױם דעם װענ פין אינדוקביע א1יםזוכן אין פעםםשםעלן אין איר די גרןםןטיקןלישע ג ע ז ע ב ן, װןס ז ע נ ע ן אין איר דן. װןס םער איך הןב געןרבעם, ןלץ םער הןב א־ך זיך איבערבײגם, ןז די ײדישע שפרןך הןם שסרעננע און ן6ס זײער אינםערעםןנםע געזעבן. פעםסשסעלן און װיסן די געיעבן םוז מען, א1יב מיר װילן, ןז אונזער שםרןך זןל א1י6מערן זײן ן םיש־םאש, א זשןרנןן און זןל װערן ן ריכסיקע ש פ ר ן ך; ןז ןלע זןלן איר בןנובן גלײך ןן םפק1ת. װײל ןנשםןס בו בלןנדזשען אין דער סינםםער, װןלם יעדערער פינקסלעך גע• װוסס, װןסער פןרם איז ן ריכסיקע און װןסערע נישם• .איך װעי ברענגען אײניקע בײשםילן: םיר װןלםן נישם באנעגנם בום בײשפיל אז1יגע װערסער מי בײנאלע (אנשסןס בײנדאלע), א1יב יערערער װןלם קלןר נעװוסם, אז ל1ים דעם געזעץ 6ון אונזער שםראך דןרף איסלעכם אײנזילביק װןרם, ײןם ענדיקס זיך א1יף נ, איםבןדינגם באקוםען 6ארן םארקלע־ נער־םוםיקס דעם אית ד (1אן-סענדל, קןן-קענדל, הןן-הענדל, בןן-בײנדל, שפןן—שםענדל, א. א• װ.); אין די װערטער, װןם ענדיקן זיך ען, װערם די ענדונג ןפנעװןר6ן; דןרף מען דעריבער זןגן .שסעקעלע׳, ,אײװעלע׳, ןנשםןם .שסעקענדל׳, .אײװענדל׳; די אײנזילביקע װערסער, װןם ענדיקן זיך א1יף .ל׳, דןר6ן בןקוםען ן ,כ׳, בום בײשפיל: מויל-םײלכל, שןל-שעלכל, ק1ל—קעלכל, א• א. װ. םיר װןלםן נישס בןנעננס אזן פןרם, װי ם ע ן װ י ל, א1יב םען װןלס קלןר געװוסם, ןז אין אונ־ זער שפרןך װערס שסענדיק געברייכם 6ןרן בײםמןרס די םןרם ם י און נןכן בײםמןרם ם ע ן (בום בײשםיל: אז םי זןגס, זןנס םען), א א. װ• ,םים אײן װןרם, אונזער שפיןך האם שםרענגע נעזעבן, 6ון װעלכע אײניקע זענען זײעי אינסערעםןנם. דןס אויכזזכן אין םעסםשטעלן ןס די געזעבן — א1יף װי5יל דןס הןבן םיר דערלויבם םײנע שװןכע קרעםסן און םײן נישס נענונגדע דערםןרונג—איז געמען דער גןנבער ביל 6ין םײן ןרבןןט םיט עסלעכע און דרײםיק י^ר ביריק...' און ןס אין די סארעסנםלעכםע עסלעכע םרןבן םון זײן ײרישער גראפאסיק שרײבם ער אגב אז1י: ,איך ליב ה־יס דעם אז1י-נערופענעם .זשןרגןן׳... פילין־ נען ברידער אינזערע רעדן און װעלן נןך לןנג רעדן א1יף אים, נישם קוקנדיק דער1יף, בי םיר װעלן ןרבעסן 6ןר ןדער קעגן דעם. דעריבער םוזן םיר זיך מיםן זשןרנאן ערנסם רעכע־ נ ע ן. ם#ר םיליןנען ברידער אינזערע פןרבלײבם אין ױעס נןך לןנג םןרבלײבן זשארגןן און די זשןרנןנישע ליסערןםור ןלס די אײנביקע גײסםיקע שםײז... דעריבער װןלם נישם אי■ בעריק געװען בו זןרגן, אז די שםײז זןל זיין סער ןדער װײ• ניקער לײסיש; ןז די זשארגאנישע ליסערןםור זןל געװוינען אונ־ זער םןםע בי ן געװיסער ,לײםישקײס׳, בו ן סדר, ןז זי זןל געשריבן װערן נישם װי .װעםען עם װעם זיך פןרװןלן׳, נןר