Literarishe bleter · 1927-05-27 · 21 (27.5.1927) · p. Seite 390

11 זא ליםערארישע בלעםןר 390 װןרםס. זע .ספר הםלואיס׳, קנץ 7ל ױ, 1893, ז• 11>. םיר װעלן װײם גישט *װקקנײן, א1ינ ס׳װעס אונז נישט קלןןר װערן דער צארןקסער םין דער *רנעס, װןס װ*רם י1יף אונז א1י6׳ן גענים *ין דעם ,םעשה־נוך׳. זי םוז נןפירס װערן יין 4 ריכשונגען: 1) די פראקםישע א1ישג*נע נאשםײס אין אינערדרוקן, נום נעסםן אין דער 8ןרם 6ון אן אניןסטאסישער קןופיע, דןם ,פעשה-גוך 1602, ײן נוגענן די ה1סס1ת סין םר*נק*ו,־ס׳מ*ין 1703 (יעדלה־ים 1753 ה;ס נלויז איגערגעדרוקם די לעעםע אויםג38ע).-דעם לערער װידער, דער שול און דעם נרײםערן קרײז לײענער דןרף געגענן װערן דער ,םעשה׳נוך׳ אין ן םןדערנעם ײדיש״ םיר הןבן אין דעס ,םעשה׳גוך׳ ןן אינר, װןס קץן ״ןר• װןנדלם װערן אין ן ײדישן גרים, אין אן אײזערנע לעקםור סןר אונזערע קינדער (נןסלרלעך, םים *רײ ענדערונגען), און םיר נונן אים לחלוטין נישט אוינד. 2> די פןרשוננס.ןרבעס װירןר פזז נעפירס װערן אין נמײ קןננענסרען — ן ש ם $ ל ן און ן ב ר ײ ם ן. די םער שםןולע ױיםגןנע זוצם נו פןר- ענטסןרן די *ןיגנדיקע 6ר*גן: װ ע ן איז ןנסשסןנען יענע ז&סלונג, װןום איז סןרגליװערם געװןרן אין דער נאזעלער נעשטןלסו װ ע ר איז נעװען איר רעדאקטןר און לענםער באארבעסעוז װו הןט ער געשריבןז אין װןס איז בןשסן• נען זײן ןרנעט, װי אד1י הןט ער נעזןםלם, קןםסילירס און ןלײן איבןרזענםז װעלכע זענען געװען זײנע נןענםססע םק1ריסז 3) די ברײםע אוי6גןבע הןם ש1ין ן פוסםער אין בענפעי׳ס ױיסגןנע 6ון דער א־נוישער ,פןנסשןכןגסון׳. עס םוז זיך געפיגען ן םןרשער, װןס זןל זיץ ןז1י גענ1י נןקןנס אין דער אינםערנןניןנןלער םןלקלןריססיק, אין דןיר תלםודישער און נאך־תלמודישער םעשיות-װעלם און אין דעם דײםשן נןװעלן־ױצר״-ןז ער זןל קןנען געבן ןזן םין װיסנשן6כלעכע ױיסגןבע פון דע□ ,סעשה-נוך׳, װו נו יעדער לעגלנדע און םעשה װערן פןרנײכנס ןלע םק1רים און םעג• לעכע פןרןלעלן םײ אין דער ײדישער ליסערןסור, סײ אין דער העברעישער, םײ אין דער װעלם׳ליםערןסור. זײן ןרבעם װ,ם זיץ זײער שװןר, ןבער בענפעי׳ס געבים (בענפעי איז אגב געװען ןגעשפדםער ײדז איז געװען נןך שװערער. אץ םען װערס נשתופם, װי ןז1י אײן םענםש הןס געקןנס באהערשן ןזן ריזיקן םןםעריןל. (ןן ענלעכן אײנדרוק םץ כמעט אינערםענטשלעכער װיסנשןם&לעכער ןנשםרעננונג הןבן א'יף מיר געםןכם בלויז נװײ ליסערןםור־6ןרשער: קרײגענןך, דער םעןסער*היםסןריקער, אץ ם■ שסײנשנײדער אין זײנע ,העברעישע איבערזענונגען׳). ןזן םין םןנוםענטןלע ױיסגןנע םין דעם ,םעשה׳בוך׳ װעט װײס איבערװןקסן די ײדישע זןם• לוננ גוםא אץ װעם װערן ןםןנוםענם נישם נןר 6ץ ײדישער פןלקס-שןוונג, נןר א1יך 6ון דעס ןלםענטשלעכן םעשה״ױבר,— ןז1י װי ס׳איז געשען םיס דער .פןנטשן םןנסרן׳, ןנער ערשס נןך בענעפעי׳ס עפןכע-םןכנדיקער < ױיסגןבע. איך באשולדיה אין נאמען פון הונדערטער שטעטלעך 1 אונטער דעם נןםען דויבן םיר ןן אין די נןענטםטן טםערן נו דרוקן א סעריע ורטיקלען 8י1 0לל ואװיסש. די ןרםיקאןן װעלן נאהאנרלןן די 6רןנע 6ון דער נאגױנג עום שטןםל און נו די שטעטל־םענטשן םנד דער ײדישןר נרויםשטעטישןד אץ ״נענםרןלער״ געזןלשןפט; נו די זעלנע שבעטלעך, װאם זענען דןר אײנניקער פרןדונענט, אץ גלייכנײטיק דער הויפט־קאנםו• םענט אין אויםהןלטער §ין רער גןננער ײרישער קולטוד. 6ון דעם ,םשל הקדם1ני״, װןם זזננען ןריבער אלן דעם .קו• בוך׳, זננען ןסס גןנץ דרןסםיש, און די ערשםע הןברעלשע אויםגןבעס םון דעם .פשל הקרם1גי' הןבן ן6ילו נוגענעבן ן פןרנןגרןיישע אילוסםרןניע. נינבערגם ןרסיקל איז װידער א1יסן די װןרנונג, ןז םען זןל נישס גריננשענן די ה ע נ ר ע ל ש ע םקורים 6ון דעס ,ם;שה־נוך'. - נום שװערסםן איז ןבער סעססנושסעלן, װןם גיט און װןס וזיל שיפערס ןרסיקל, װןס ברענגס ןדײן א גע• װןלםיקן כןןס אין דער גןננער פי5גע.שיפער ה1יבס ןן םים דער ךערקלערונג: ,די װןרנלען 6ץ דעם םעשה׳בוך געםינען זיך נןך אין דער ם סלןלשערלעכער שפילםןן-תקו6ה'. װןם װיל שיפער ױיססץ פיס דעם דןזיק, נעפלדיקן זןץז ני װיל ער זיך ברעק אין ןפענע טירן און פעםסשםעלן, ןז ן סך לענענ־ דעס סון דעס םעשהינוך זענען ןנטשסןנען נןך אין דןם םיטלןלםער? דער לעגענרעס-ביקל ןרוס ױדן חסיד, װןם איז געשסןרבן 1217, הןס, קלןר, געפוזס זיך ןנהויבן װעבן נןך אין דעם 111^ יןרהונדערס, און די לעגענדע 6ון רש׳י און גןםפריד פץ בוליןן, װןס געפינם זיך ש1ין אין דער ,שלשלת הקנלה׳, נעהערם בןשטיםם נ?1 ימם 11^ יןרהינדערם• ןבער שיסער פײנם עפעס ןנדערש: ער װיל הןבן, ןו גןננע שםיקער פון דעם ,םעשה-בוך׳ הןבן נועושס אין ןגערײםסער 6ןרם ןנגעהערם נים שפילםןנישן רעפערכוןר, און זענען דערנןך איבערגעגןםן געװןרן אין ן פרןזן:שע נןװעלע און ןז1י ש1ין ןרײן אין דעם ,פעשה־ניך׳. דןר בןװײז פין דעס רײס-פןרל ,דן םװס זיך הםן בוקן, אץ םרדכי שםײג אים אויף זײן רוקן׳ איז א6שר נישם ןז1י געלונגען: דער גרןם 6עלם אין דער בןזעלער ױיסגןבע, אין גענוםען הןס אים ר1יםלינגען 6ון דעם ,תיגום שני ליד׳- ן בעסערן ןרנוםענט הןם שיפער געקןנס הןנן אין דער שםןרקער, נרוסןלער נןװעלע 6ון י1ןב ובןזעל נר. 145, ר1יטלינגען נר. 20), װןס באלענערם די שסןס ,יבית בני עםו,', װןװם זי װערס נןך שענער אין נןך פרעצסיקער דערבײלם אין דעם ,שמואל ביך׳. (דער מקור 6ון דעס םעשה• ביך איז גרןד, װי םיר שײנס, דער ,חיבור הםעשי1ת', װענעניע 1551, נר• 9). ןבער ןזעלכע בןװײזן און קןנסר־בןװײזן נרענגען קײן שום נונן נ י ש ם. בײ דער גר1יס סון דעם ,םעשה־ביך׳ און זײן קןםפי• לןםיװן כןרןקסער איז זײער װןרשײנלעך, ןז ס׳זענען ןרײן אין אים םןסױון אין אנעקדןסן, װעלכע ם׳הןס בןןרבעם די ײדישע שפ־לפןנישע דיצםונג. נישם זײ דענידירן דןך ןבער װענן דעם פעשה׳ביך, זײן כןרןקסער, זײן נעשיכטעי און װןס פןר ן שײכות נו דער שפילםןנישער דיכםונג הןבן די רענענס• בורגער לעגענדעם ןרום ױדן חםידז אײן זןך קןנען םיר בן• שטיפס זןנן: דער ,םעשה־בוך׳ איז נ י ש ם ןרויסגעװאקםן סון דעם שפילםןנישן דיכיערישן קרײז; ן נ ד ע ר ע פרןסעסיןנן• ליםסן הןבן זיך ןרום אים נעםיס, הןבן בײגעסרןגן ניגל צו ניגל, ביז ם׳איז ױיסגעװןקסן די גװיסע בןזעלער זןםלונג: דןס זענען נעװען די ק ן פ י ס ם ן, די .שרײבער סון ןלע פי־יםע װײבער/ װי זײ סלעגן זיך גערן סיסולירן. שיפער גיס א1־ך נו נוסיל חשיב1ת דעם קןפיסט ינחק ר1יסליננען, בעת דער לעגםער הןס גןר װײניק אײגנס אין דעם םינכענער כתב יד נ׳ 100. די ,םעשה בריעה װםרה׳ הןס ער א1יך בל1יז קןפירם פץ ן עלםערער ײדישער דרוק-ױיםנןנע, -זיץ סעקסס שסיםס גענ1י םיס די שפעסערע ױיסגאבעס פון דעם 18-17*םן יןרהינדערס; ער הןס בל1יז דעם םעקסם 6ןר• גרײזם און ןםןל נוגענענן אײניקע הםני1ת. (אגב, ן נעװי• סער יבחק םשח ר1יסלמ*ען הןס גןך אין 1606 געלענס אין