Literarishe bleter · 1927-05-06 · 18 (6.5.1927) · p. Seite 343

343 ליטעראריעע בלעטער 18 זא איך בין זיך םידה. ציםעליק הןב איך באםןוקס דןס א1יבנןנגערו#ענע ביכל אין גר$ד נישס ל*נג הןם א לערער דך ב*קל*גם, או ער הןם נישם אייף ײריש, װאם בו געבן די עלסערע תלמירים לײענען בײם קורס 6ון *נ*ם*םיע אין היגיענע. אין ץם ד$ס קלײנע ביכעלע האם אלע נויםיקע מעלית, װ*ס אזא ■*•ולער־װיסנש*6סלעכע ליםעראםור דארף פארםןגן. ערשדנם איז עס געשריבן םון א סאכםאן, ױןןס ױײם זײער גוס, װןם בו שרײבן און, דער עיקר, ױןס נ י ש ס ב ו שרײבן, 6 םאכםאן״ װןןם קןן ןןיקלײבן םין דעם גאנבן םעגלעכן םאמעריאל דןס נויטיקססע, ד>.ם, ױ$ס לןזט ז ך צייאסן צו אײן אלנעפײנער אידעע. און די םעלה איז אזוי זעלטן אין אינזער ■ןױלער-װיסנשאסםלעבער ליטןיראםור• ױעגן דער ןריגינעלער איז דןך ש1ץ ןןױערעדם. אין בעסםן ם*ל איז דוןס א קיןםױלאציע םון * ■ןר צוםעליקע ביכלעך. נןר ן6ם צעשעדיקן די איבערזןצער םים ז״ער ,באארבעסונג׳ אבילו א גיסן ןןריגינאל. צװײםנס איז די אידעע, װןס איך האב ש1ין #ריער דערסןןנס. יעדעס •אפילער-ױיםנשןםסלעך ױערק דארף זײן גישט נןר ן זאמלונג םון םאקטישע ידיעית אין באגריפן, װןןם זענען כלוםרשט נויסיק, ידיע1ת *לײן ניבן קײנםןל נישם קײן אינסעליגענץ, קײן אנסװיקלונג. נאך םער, די װיסנשמפס *םילו באשטײס נישם בלויז םון ידיע1ת, נןןר אין א םך * גרעםערער םןןם ניון אידעען, װ*ס בינדן און קניפן ידיעית און ב*גרי6ן. ןןס זײ, די אידעען, װןןס באזירן זיך א1יף קל*ר םעםס• געשםעלםע 6*קםן, און בעיקר —יויף םעסןןדיש• פארשםענדלעך 6עססגעשסעלםע ידיעית — זײ שא8ן די װיםנשאפם, זײ גיבן אינסעליגענץ. און ד*ס ביכעלע, װןןס ליגם 6*ר אונז, פארמאגט *י6 אידעע. דןס איז די זעלבסםרעגולןסןןרישע ארגאניזאציע םון אונזער קערוער, די אוםב*װוססזיניקע צופ*סונג 6ון אלע אינ• זערע *רגאנען צו די באדינגונגען 6ון סביבה און צו די 1*• דערפענישן 8ון םןםעניד. נןך אײן םעלה דארף ה**ן 8 ■*■ולער־װיםנשאפסלעך װערק: עס דארף #*ושםענדלעך םאכן םןר דעם לײענער די םעסןדן 6ון װיסנש^פםלןכן דענקען, עם ד*רף ןרײנפירן אין דער לאבןראסןןריע פון דער װיסנשאפם. מען סןר נישט אנסװיקלען בײם באנוצער א געפיל, אז ערגעץ־װו זענען פאראן .נ^לערנסע׳, װאם דערצײלן אדער ■םקענען זײערע קלוגע זאכן, װאם םיר, ■שוםע בשר ודפס, םװן אין דעם נלויבן, גלויבן, װײל םארשטײן קענען םיר עם בשום א61ן נישט. בכלל זעננן װיסנשאפם און גלויבן צװײ אנסיפאדן, װ*ם אײנער שסערס דןם צװײסן. *ם די פעןקײס צו שרײבן •אױלער 6*ר לײענער, װע• םען עס םעלן *פם די נויםיקע גרונם-ידיע1ת, און דןןך ז*ל קײן ז*ך נישם זײן געגעבן אין דעם פ*רם סון ,חוקיס׳, איז די שװערססע. צו דער םדרגה הןבן זיך דערהויבן נ*ר געציילםע נעלערנסע ■*פול*ריז*ס*רן פין נןןסס נענןןד. אין דעם ביכל ה*בן םיר די םעלה נ*ר סיילװײז (■*װל*װם עקם*;רירענםן איבער אויםשײדוננ 6ון מ*גן־ו*פט און אײניקע ערסער װעגן בלוס-צירקולאציע) און ס*קע זענען די ד*ויקע ערםער די בעםסע אין ביצל. די ש״־*ך פון ביכל איז זײער * גרינגע, * פארשסענד• לעכע, און דער עיקר * הײמישע, * פ*לקסםיםל;כע, און ד*ך * נעגויע, * ■׳נקסלעצע *ן איבעדיקע זײכיקע *עח״כיננען **לשעװיםםישן הערשן• ד*ס װ*ר6ס אויף אים * שװערן חשד. בײרע םענער שסעלן זיך אײנער קענן צװײםן, װי ש1נאים. די ר*םייסתיר1ת רײםן זיך איצם םים כח *ר1ים א1יף דער שײן, אץ ס׳איז, ד*כם זיךי נישם* קײן א1יםג*נג. נעפינס זיך *בער 8 װעג: םירםקי איז םכיר ס1בה זײן חבר בעקער, װ*ס ה*ם אין אים דערװעקם דעם נ*ציןנ*לן **װוסםזײן, און ער װיל אים ר*םעװען■ ער הײסס *ים *נסלויפן און םןר״ײדיקט אים אין געריכס. איז עס דען *ן ■ויםװעג פ*ר בעקערם גײםסיקן ■ל*נםער? 6*רן ײדן, װ*ס איגם בלוס םון זײן ראסע איז סיף •ײננעװ*רצלס די ,ס*ניע 6ון פ*רסירערש8*ס', די נרײסקײם צו ברענגען דך *לײן * קרבן ם*ר דער װעלסו ד* םוז נעשען * נס, — *בער קײן נס געשעם נישס: בעקער ב*גײם זעלבסם• מ*רד. דערםים אפשר װעלן *■נעװישם װערן די סתירות צװישן די םעלקער. זײן קרבן ד*רף װעדן דער װוגדערלעכער װעג צו *לגעםײנער אייםלײזונג אין דער איבערג*ננס.צײס. װען ם׳זענען צעדײצס די געםיסער, װען דער זכױן פון קעננזײםיק ב*ג*נגענע עװל1ת איז ג*ך 8ריש און ם*נס נקסה, — ה*ס אײגער 6ין זיי בײדן געםוזם ם*לן, כדי םיםן אײגענעס צלום צו חתםענען דעם העכסםן און לעצםן בינד. דער קרבן ה*ס געםוזם װערן דער אײציקער װ*נדערער, דער .בירגער 6ון דער װעלס׳ — דער ײד. די כ*ר*קסעריססישססע װערםער פ*ר דער אידעע פונם װערק זענען *ט די שור1ת: .דער ס*שע זײנער ה*ס םים איט געלערנם — ז*גס ער — םען ז*ל דעם שלעגער נישס די קלע■ דערםןנען, ווייל סןםער װיל ער עם ם * ר ג ע ם ן '. ,דער נלגול׳ *יז געשרינן אין פערזן, *נער די ד*זיקע פ*רס איז נישס ג*ר צונעו*סס. *לס װערק םיס ק*ם*ליצירסע ■ר*בלעםען װ*לס עס, דוכם םיר, געד*ר8ס געשריבן תערן א־ן פר*זע. םנחם איז *זוי שם*רק פןרנוםען פיס די ■ר*בלעםען, *ז ד*ם דערצײלערישע, װ*ם איז כ*ר*קםעריםםיש פ*ר דער קלאםישער עױק, איז אץ ביך װײניק געגעבן. דער שס*ף איז צו שװער 6*ר דעם װערק אין פערק. די שילדערונגען, װ*ס ם׳סרעםם זעלםן, זענען געקירצס ניז * םיגיםום און זײ גיבן קײן ב*גריף נישס װעגן דער סביבה םון דער הןנדלוננ. דער• פון לײדם א1יך די ק*נססרוקציע סונם װערק, װ*ש ױז םײל• ם*ל צעצויגן און םײלם*ל, ם*ר נעװיםן ם*םענסן, צו קורץ. בכלל איז שװער בנ1גע *זעלכע װערק צו רעדן װעגן ם*םשם*נ. די רירנויקײם און שפ*נונג 6ון אײגיקע ם*םענםן נעפען זיך דער עיקר 6ינם סראגיזם םון די ■ר*בלעםען, אץ דער דיצסער גוםא נ*םיס זיך נישס צו *נםװיקלען די דר*פ8סישקײם םין פיל ם*םענסן. ער סוס עס אפשר אוםנ*װוססערהײס. אהרז מארק ר*ר *. שאבאד. די זעיבםםשוץ םון םענטשלעבן *רנאניזם (װי *זוי דןר םענטש העלםם זיך אל־ין, בעת ער איז נןזונם און בעת ןר איז קר*נק> 1״טןר סרל, װ*רשן 1926 (96 . ׳ סיר ב*קל*נן זיך און ד*ס ר1ב םים רעצס אויף ם*ננל אץ ■*םיקער ײרישער לעקסור א1יף ס*רשײדענע געביםן, *בער פיר םוזן ם1דה זײן, *ז נ*נץ *םס נ*םערקן םיר נישס און נוצן נישם א1יס, װ*ם עם איז י* 6*ר*ן. נכלל איז בײ אונז אין ד;ם זינען די איגם*רפידוננ 6ון דער לעזעדש*6ס געשסעלס גישם **פריךיקנדיק•