Literarishe bleter · 1927-04-15 · 15-16 (15.4.1927) · p. Seite 292

15-17 ליטעראריעע בלעטער 292 זא ״װער עס װיד־1 נישט, שטארבט נישט אויף חלי-רע״ ד׳ר מ. װײנרײך / װילנע עס װיל נישם, שטןרגם נישש א1יף כןלברע. - זןבןנןנןס אין סגולות• ךןני סס-ל 8ון דעי ארבעם איז א ושיס<ר< נ-שסןן קײן פרעסענביעזע װןרטקינבן, דןס װעלן בןןריםען זיך פ-ם די אײגענע קענטענישן. די שפראך איז א בילדערישע: ,נײ ײדן היט ם$ן זיך נישס צו דערפוןנען ד;ם נןפען כןלערע; #ל ת?תח םה לשםן — רוף נישס דעם װאלף פין װאלר *יוינז דאס קופם 8ון דער איםה, װןןם די 0רי5רדיקע מגםות הןןבן אוי6ן םענתש געװאר6ן*< פיט די װערםער ה׳יבס זיך אן ד>ס ביכל. ם׳איז דא אבער א1יך נ-שםןז די ם־דה *ון סײל פןפול*־ ריזאטןרן, װעלכע זזנען גרײם ארײנצוגיסן ג*נצע עפעוס װא. םער, אבי אויסגופײדן עפעס א הןרב פרעםדװןזרם. פוץ וייל זײן נישם נץר םןרשטענדלעך, נ$ר או ך פ י נ ק ם ל ע ך . און דעריבער 0זרנינט ער זיך צו שרײבן ,סיפפטןפען*, ,עראקסע׳ זפראקטיק), ,נראסירן׳, ,אלקןןהאל׳, ,סיקיןב׳ נ$ר ער װײסס דעם םוד 5ון םאס, און דעריבעי פיקעװעט ער ק־ינםןל נישם אן זײן םעקםס פים צי6יל אויינז הארבע װערסער. װו ס׳איז נויםיק, גיט ער צו א גלײניוארם, א םשל. ,שםעלם זיך 6אר, אז עס האס זיך צו׳נ׳אײך עםיץ ארײנגןננב;ם און עס דויערם א צײט, אײדער איר דערזעט דעם גאסט. ענדלעך האס איר אים דערוען, נןר איר הןס אײך 6אר אים גאינישס דערשראקן, פארקערס, איר זענס פון אים זײער צו6רידן. ער הןס אן אנגענעם-^רײנםלןך פניכש. און אײך 6אלט גן־נישט אי-־ן, אז איר דארלם אײך 8אר א־ם. צו היםן. נאר נאך א װײלע װערס דןס פנים בײ אײןר גא:ס נעענדערס, ער 6אילירט די אננענעםע צורה און װערם אופע• דיק־ב־יזעריק; עס װערס א״ך נעבן א־ם נישס הײםלעך, איר װערם צערורערט, םילט אײך נישכ זיכער, אײדער איר האם צײם א־בערצוקלערן, װאס פען םוש םים דעם אוםנעבעסענ־בם ג#םש און װאס ער װיל 6ון א״ך, נאפש ער צו׳נ׳אײך א פע• סער.' אז1י איז דער געװײנלעכער גאנג םין דער צאלערע׳״. ,עס זענען פאראן עשיריכ, באױנדער עשירות איזנישסא, דאך עקזיםסירם ג ע ל ם, װאס א־ז די סיבה. דער עעם 6ונם עשיר1ת. אפשר האט אויך די כאלערע איא םין ,עפעם׳, װאם נעהער זיך אן מיט איר אויף דעם אײנענם או8ן, װי געלס םים עשירות? א6שר האט זי אויך אוא םיבה װאם האש א םםשות און קען שאקע איבערנלטראגן ױערן? עס א׳ז סאקע אזויז אז1י װי עם איז 6אראן אזא־אזע א1יף תביאה, װאם פארסםם זל און לאזם זי נישס װאקסן, אזיי איז 6אראן א זא• ראיע א1יף מענטשן, װאס פארסמס זײ, םאכ■ זײ קראנק און לא עליככ ס1ים'... פאראן אייך ערםער אין דער בראשור, װו דער םחבר נײם אװעק פון דער רײנער נאסורװיסנשאפם און רירס אן געזעלשאפסלעכע פיאבלעםען. אי דעי ענין פאדערט דאס - די כאלערע איז א סאציאלע קרענקז-אי פרץ האט דאס גע• שריבן אין א צײם, װען די כללישע אינסערעםן זענען שוין געװען בײ אים ב1לש. אגב־אורחא גים ער אנציהערענישן, װאם נאר די טעפפע רוסישע צענזור האס זײ נישם פארשסאנעןז ,דעריבער קען ז־ך דער םיקראב נישס האלםן אין רײ1 דעססילירס װאסער אדער ל1 פנדיק װאסער <םים חײס), װו ער נישסא כםעם די סעפע, צו װעלכער פרץ ואל זיך נישם האבן גענוםעי. קריםישע און פובליציססישע ארבעסן, ארסיקלען װןנן דער נויםיקײם פון בילרוננ און װענן די װענן צו בילדונג האש ער געשריבן בױ די לעצסע יארן 6ון זײן לעב;; 8ריער איז דןר קרײז פון זײנע אינטערעסן געװען גאך ברײסער. אין די ערשסע יארן 8ון זיין שאפן א1יף ײדיש האט עד דער״ ציילם זײנע לײענער א1יך װעגן םאגנזטיזם און װעגן עלעקסריע, װענן די הושים און װעגן קאסאלץ. אין כאסש ער איז קײן זעלבסטשסענדיקער םארשער נישס געװען און האש נעװים נאר א־בערדערצײלס דאס, װאס ער האס ארויםנעלײענם ס ן פאפולערע ביכער אין אנדערע שפראק, װעלן די אלע ארבזסן זייגע 6ארם נישש סארן 6עלן אין דער קיםענדיקער שלימות■ דיקער אויםגאבע םון זײנע װערק. װארום אפילי די שידת■ חולין 6ון אגיו־סן סענםשן זענען א1יך םיל פים א נהאלס; די זון שפ־גלם זיך אפ א6ילי אין א סראםן װאסער. צװישן די פאפולער־װיסנשאפסלעכע םאםרים פרצעס גע6־נס ז ך א1יך א קלײנע ביאשור װעגן כןלערע*). דאס ביכל א־ז שוין איצס געװארן א יקר-הםביאות אויף אזוי 6יל, אז א־ן באראכאװם פ־ץ׳ביבליאנראפיעס (!191 א־ן דעם נױ-יארקעד זאפלביך צים אנדענק 6ין י• ל. פ־צו) א־ז עם באצײצנם ם־ש א ששערנדל; דאם םײנס, אז באיאכאװן האט זיך נישם אײנג;• געבן עם צו זען. װיבאלד אז1י, איז כיאי עם צו באשרײב;. דער צװעק 6ון דעם ביכל איז געװען נישם קײן םעא• רעסיש־װיםנשאפסלעכער, נאר א פראקסישער. א־ן פ1ילן האם דעםאלס געבושעװעס אן עפידעמיע סין כאלערע, און םען האס נעסוזם נעבן דעם עילם כדלים. װי זיך צו פאיהיסן 8ון דער קרענק; אבער עס א־ז איםםעגלעך א1יםצוםײדן א קרענק, *ו־ב םען װײםס נישם אירע װארצלען, און אזזי ארום איז א1־םגע< װאקסן א נאנץ ביכל סין 52 זײםן םים א םך אלגעםײנע ידיעית פון באקסעריאלאגיע און היגיענע. אס זענען די נעםען 6ין די קןפיטלעך**): דעם ש1נא םוז םען קענעןי - םלםפשאםען. - ברעכן אין לאקשירן. — ה־סשאריע פון דער קרענק. - אירע דרכים און םעשים>ס1בים. — ערשטע עפ־דעםיע. - די צװײשע עפידעםיע. — די דריסע םנ6ה - פערםע כאלערע. - פינ6טע עפידעםיע. — די װ כםיקע כללים. — פארװאס איז איויז — דעי עעכש פון דער קרענק. - ראױת ברורות• - די כבע 6ינם ם־קראב• — װי זעש ער א1ים, װאס דאיף ער אין װאס שאדם א ם? - ם־רוש אייף די 6ריערדיקע פרקים. — די עצית קעגן כאלערע. — די שרעק איז אגעפערלעכן זאך• - קאראנסין• - איזא• לאציע. — דעױנפעקציע. — די םיםל צו דעז־נפעקציע. - װי אז1י םען דארף זיך נוהנ זײן בשעת םנפה. - די דירה— דאם לײב. — די כלים• - עסן און סרינקען. — דער םאנן. — װער •) .װסר סם ־דילל נישס, שםארכס ניסס אייף כןלע־ע. 6ין י. 5. <רץ העראויסגעגענען סין װמימויער ױדישען היל6ס ק$ס*םעש געגען וזלי-דע. װאר״ תרנ״ג — 1893. דער דערלריב סין דער דיסישער עענזור איז דעםירם: ״18 נ^װעםכער 1892/ די הסכפה סין דער װארשעװער פעדעגיןנ£ארװאלסרנג — 5ין 6 װעפבער 1892; ד$ס ב־כל אין אלז$ גפירוש געםריבן 1892. **) *לע!יסאדעס זמען נעבעב מים אונזער הײנםיקער אריסלײגונג.