Literarishe bleter · 1927-04-01 · 13 (1.4.1927) · p. Seite 242

3( זא ליטערארישע בלעטער 242 אין דער ײדישער געשינםע, אין דער העברעיםער ליסערןםור און בכלל אין חכםת־ישראל. ם׳איז כראי נןוך אינםערעושסרײצן דעם 6*קם, אז ער איז גוס ןריענםירס סײ אין דעם לעאן 6ון די םערב־אײדןםעישע, םײ אין די #ארהעלםענישן בײ די םורח־ אייראםעישע ײרן, *ז1י־6יל לאזם זיך *רויםדוינגען 6ון ביכל נו6א. ײי ןן ביןונראנישער ןנלען קןןנען ס1ף בל ס1ף נאך דינען די םײטשן םון םןןלקם־װערםלעך, װעלכע דער םחבר ברענגם אינם .םרעםדװערטער-ביך׳: ס׳ר1ב בוענגס ער ועדגס• ארםן םון ג * ל י צ י ע ן׳ אין דערםיס קאן אפשר דעיקלעיס װערן, אז ער הןס געשםאפם פון גאליביןן, אדער *ז ער האס דןרס א לענגערע בײם געלעבט. כאראקסעריסטיש זענןן א1ין אין דעםזעלבן בוזאפענהאננ די עסיפאלאנישע םײסשן 6ון םיר ײדישע װערםער, װאס שטאםען 6ין 19יליש. דער פחבר װײזם דערבײ אר1ים א נרלנדלעכע בןןהאװנסקײס אין דער ם1י• לישער שפראך. אלע די אויםגערעכנםע אנלען־פונקםן האבן אונז אבער, לײדער, נישט דערםירם עו קײן פאזיסיװן רעזולסאם, און ס׳איז םאר אונז גענליבן א ם1ד, װער עם הןט אנגעשריבן דאם ביכל• אםשר װעס עםעץ האבן םער נליק בײ דער א1י6• לעזונג 6וגם רעסעניש? װפגז ברוך גל5}זמאגם ראמאז ״א ו י ף א ז א י נ ז ר דער ראםאן איז נײ ל1יס דער $6רם און רײך םים פאר־ שײדענע םיפן, בוזאםענשסויסן און נאםור־באשרײבונגען 6ון דןןם מוגדערבארן געגנס בײם ברעג״ים. נישם װײם םונם רוישיקן, םוםלדיקן נױ-יארק, א1יף אן אינזל געפינם זיך א רולק םישער־דארף. די סישער־לײם אינם ארופיקן גלאגץ םון דער שײנער נאסור בײם ברעג־ים 6ירן זיך רולק און זיכער זללער לעבן. דעד אםעריקאנער קאפיםאל דרינגם ארײן אהין, און דער םרי־ פיסיױער נאסזר־סענסש װערס אדײנגעעוינן אין דעם אינדוססרי־ עלן ארבעסער לעבן• םאר אונז גײען אדורך 6יל אינסערעסאנםע סיםן, םיםו־ אביעס און קאנפליקם . אין אס דער סביבה פאלן א1־ך ארײן אײניקע קרענקלעכע יידישע אינסעליגענטן, ם׳װערס געשילדערט די קרענקלעכע ,אינסעליגענםישע׳ ליבע םון די םאדערנע םענםשן, זײערע ס6ק1ת, גר׳בלערײען װעגן םרײד 6ון לעבן. עכ װערס אנסקעגנגעשטעלס קעגן דעם זיכערן לעבן םון ז*י םישער־לײם, פון די םענסשן, װאס געניסן םונם לעבן א1י6ן פשוסםםן א61ן. זײ איז ױײס און פרעפד דאס גריבלען זיך• דורך אגאנגע רײע בוזאסענשס1יסן אין קאנםליקסן םון א שארפן םאביאלן קאםף װערם אדורכנעםירט דער יונגער אי• דעאליסס, זײן אוםגליקלעכע ליבע,און זײנע פײנלעכע יסװיכ• םייםםערהא6ס װערס געםאלן די ליבע םון א ײרישן אינ■ םעליגענס צו א םײדל־-קינד. ער װערם איבערגעלאדן 6ון די לי־ בעינעםילן, ער 6אלס אנידער אונםער דער שודןרער םשא 6ון זײנע אײגענע איבערלעבונגען. באהאנדלם דעם ענין םון ײדיש, דעםאלם װארםן זײ א6שר םארשטאנען, אז זײער אנש1יאונג װעגן דער באבױנג 6ון די ײק צו די שכנזתדיקע פעלקער איז דורכאויס א6אלשע. אין דער אםתן אױ ײדיש איינע םון יענע גאלרענע בריקן, װעלכע די ײדן פלעגן ב1יען איבער די תהיםית 6ון רדיפית און האס, אום זיך צו דערגענסערן צו די פעלקער, נישס פארלירנדיק דערבײ די אײגענע קולסור-װערםן. אן ענלעכע ראלע האבן אםאל געשפילס בײ די ײדן אזעלכע, אײגנארםיק־איבערגענו• פענע שפדאכן, װי די אראםעישע, גריכישע, קאסםילישע, םרא• װאנםאלישע וכדיפרי. ײדיש האס אבער א סך א גרעסערע בא׳ דײסונג. װי די דאױקע פארײדישסע םרעםד־שםראכן, װארום די לעצסע האבן געבלים בל1יז אין סעריטאריאל באנרענעצטע י ישיבים, ב*ת ײריש בינדס צעגויף יידישע קיביגים 6ון דער גארער װעלש. .נישט געקוזןם א1 ף רי םארשירענע דיאלעקטן, װאס באששײען אין ייריש-שרײבט אונזער םחבר-װןרס די דאזיקע שפראך םארשטאנען דויך די ײדן םון בםעם אלב לענדער און אזוי-אסם שטעלם ײדיש םיס זיך 6אר אגײס• סיקע בריק, װאס די אופגעהויערע באדײטונג אירע װעם ערשם דעםאלם ב1לם װערן, װען דיײדן וין די סלאװישע לענדער װעלן אין זײער באפרײונגס״קאםף דערגרײכן אהע• כערן קולסור-םצב׳. צי קלינגען נישט די ראז־קנ װערטער װי א נב אהז צי װירקן זײ נישס חי א גרזס 6ון א פאיײנזאםסן, װײטזיכס־קן דענקער צו די קוםענדיקע קעםפער םאר יידיש, װאם װעלן אויםקוםען אין רי ײדישע קיבוצים פון םזרח אײראסע? אונזער מחבר איז איבערצײגס, אז ײריש װעט האבן א קױם. .יי ד י ש - שרײבס ער—א יזאיןאגעװיםן זין באשםיםס צו װןרן א װעלם״שםראךו׳ יידיש װעט נישט אונסערגײן, םחםת דאס ר1ב יידן איז שםארק צו• געבונדן צו דער םוםער־שפראך׳, .אט א שםײגער-באםערקם ער-האבן די ײק אין מ ע ץ נאך ארום דער העל6ס םון פאריקן יארה נדערס גערעדם צװישן זיך י־דיש און א1י6גענופען רבנים 6ין םראג אדער םינסק, װעלכע רעדן ניר ײדיש. או ך אין ענגלאנד םלעגם םען נאך אין די 40-קער יאין (8ין םאריקן יארהינדערם) האלםן אין די שולן דרשית אין ײדיש. כאראקסעריסס-ש איז א1יך דער פאקס, אז די פרוםע ײדן אין סשעכיען און אונגארן זענען זיך נאך עד-הי1ם (ס׳הײסס ארום דאם יאר 1882) נ1הנ צו רעדן אין שבת א1יסשליםלעך אזיף ײדיש׳. עד כאן די אלגעםײנע אפשאצינג, װעלכע דער סחבר גים אינז װעגן דער ראלע און באדייםונג פון ײדיש. אנער א ח ץ דעם נעפינען םיר נאך אין דעם ביכל א רײ גלענצגדע שטעלן װעגן דער אנסװיקלונג 6ון ײדיש, װענן די אויסשפראכן יין פארשידענע ערסער אין נאך אזעלכע פילאלאגישע פראגן. דערבײ װײזם אר1יס דער םחבר א םםש־איםםאנירנדיקע בא• האװנסקײס. זײנע א1ים6ירן שטיםען גםעס איננאנצן סים די דערגרײכוננען 8ון דער םאדערנער ײדישער פילאלאניע. און ס׳װאלס געװען א י1שר, אז דער םחנר זאל באקופען אן ערן• פלאץ צװישן די עלטערע ב1יער םון דער ײדישער, פילאלא• גישער װיסנשאסס, א שסײגער נעבן ד׳ר 6. סאנש. װער שםעקט אינסער דעם ססעװדאנים י. ה. ם-, א1יף װעםענס נאםען איז דאס ניכל אװיסגענעבן נעװארן? דער פחבר איז בלי־םםק געװען א ייד: ער שרײבט אין א װארעםען, ײדישן סאן און ער װײזם.אר1יס א גרויםע בקיא1ת