Literarishe bleter · 1927-03-04 · 9 (4.3.1927) · p. Seite 174

9 זא ן ליטערארישע בלעטער 174 די ווינער יידישע ההלה-ביבליאטער! י>ןר 1848, זיליב דער גרויסער *ןןל װינזןי ײדן אין זיי נ דער הש*עה 6ין ײדן, װ>ןס זענזןן אהער אײנגעװאנדערט פין פײלן, געװאיען ע 6 נ ט ל ע ך. 6ין יענער *ײם זענען אץ ביבליאשעק פאראן אינטערעסאנםע ײדישע •אם6לעטן קעגן םעשערניך און דער רעאקזיןןנערער רענירינג אץ עסטרײך, נע־ שריבן 6ון םנחם םענדעל ם א ה ר (פון יעםבערג) אין זיינע חברים .רעװןןלתיאנערן׳. א־ינזלנע פערזאנען, זוזישן װעלכע עם געפינען דך גלײנ־ זײטיק רבנים, דרשנים, פרנסים און ט ש ו ם ד י ס, האבן רעי ביבליאשעק נעשאנקען 6ארשירענע ביכער, 6אר דעםזעלנן זודעק זענען אויר נעזאםלט געװארן נעלט־םצים־ם, אזוי אז די ביבליא־ שעק האם ייך אין םשך 6ין דער זײט װאם־אטאל םער אנט־ װיקלם. איר גרויםע באדײטינג פא־ דער ברײםער ײדישער ע6נש־ לעצקײט באקוםט ערשש די ביבליאשעק דאן, װען זי גײט איבע־ אץ איר איזםיקער גרויםער דירה און בפרט װען איר ליטוננ װערם איבערגענוסען אינס יאר 1903 6ון ד׳ר ב. װאצשטין, דערט־ט הייבט זיך אן א נײע, 6יובשבא־ע תקופה א־ן דער געשלצטע 6ון דער װינער ײרישער קהלה־ביבליאטעק, װעלנע װערט אזוי־אױם אװעקנעשטעלט אויף א ערשם־קלאםיקער װיסנ־ שאפשלעלער הו־ך. די ביבליאשעק פארטאנט אזלנר אן ערך פון 25 םױזנמ בי5עי, דער גרעםטער טײל 6ון זײ שטאםט 6ון פריװאמע ב־ב־ ליאשעקן, װאם זענען זוגוי6נעק־יפט נעװאק לויט דער איניויא־ טיװ 6ון ד״ר װאצששײן אזוי, לטשל, איז ער פעיזעגלעך ארי־ בע־געפארן קײן םיעלניזא (אין גאליציען) און אהערגעבראצט ד• גרויםע םפרים־זרםלונג 6ץ באװוםטן םאדינורעד רני ר׳ נחיש, דעו, װאש האם געהאט אװעקנעװארפן דאם רבנות און די ריזשעער דינאםטיע האט אים דער6אר אנגעשון ענוײם קש־ם, א זװ־טע גרױםע ביצער־זאסלונג איז געקױפט געװאדן בײ די ױרשים 6ון שזח־ה (דער באװוםשער םשכיל אץ געלעינטע־ שלםה זיםן חײם האלבע־ששאם 6ון ביעלסקא). די דריטע, און א6שר גרעםשע 8ון אלע פריװאט־ב־בליאשעקן, װעלצע זענען אונשער רער 6א5םענישער 6ירװנ 6ון ד*ר װאכשםײן איבערנע־ גאנגען אין כאז־ץ 6ון דער קהלה-ביבליאשעק, איז די ביכער־ זאםלונג 6ון באװוםטן װינער ײרישן נדבן םאלא קאהן, זװ־שן װעלכער עם אלז 6אראן א גרויםער אוזר 6ון די זעלטנסםע און טײערםשע עקזעטפליארן. זו אש די דערטאנפע ביכער־זאםלונג האש ד ר װאכשש־ן נאך לאנגע ביבללאגראפישע סשודיען 6אר6אסט םפעזיעלע קאםא־ לאנן םיט װערט6ולס לישעראםור־היםםארישע הערות,װאס זענען זײער װיכטיק פאר אלע די יעניקע, װעלכע װילן זיך םים רי ביכער באנוזן. םען קען אן שום ניזםא זאנן, אז ד׳ר װאכששק, װאש איז באקאנש אלס באדײטנדער בינליאגדאף, איז דער אײגנטיע■ כע־ שע6ער 6ין דער היגער קהלה־ביבליאשעק אין איר איזשיקן גרויכן, םאדערנעם 6ארנעם. 6ון די 6ארשידענע ביכער־קאלעקזיעס׳ הן די געשאנקענע, װאם זענען םײ װי םײ נעװען אן שום םיםפעט זוז׳זםעננעשטעלט, און הן די נעקויפטע, האש ד*ר װאכשב״ן געשאפן אײן גדױםע ביבליאםעק, װאם שםײט אין דער עי־ שטער שורה פץ די גמיםע ײדישע בלבליאטעקן 6ון גאר ד;'י װעלם. אץ םשך פון א םך יארן האט ער אײנגעפירט 8 "י קאטאלאגן װאם בילדן דעם םקעלעט 6ון דערגאנזער ביבליאםע?• קורם־כל א ״שטאנרארט־קאטאלאנ*, װאם םאכם םעגלעו גרױס איז די השפעה, װעל5ע װ־ן האט אוי6ן ײדלש־ גײםטיקן לעבן 6ון םעיב, אץ אוי־ פץ םזדח-אײראפע, אדאנק רער ביבליאשעק, װאסגעפ־נט זיך כײ דעי ײדישער נשינע אין 6ון װעלכע זי װערט כםעש איננאנזן אײפנעהאלטן. אלם נרויםער קולטור־זענשר אץ אוניװע־זישעט־שטאש 6א־־ םאנש װין 6א־ש־רענע גרויםע ביבריאשעקן, -די אזוי נעױפענע .נאזיאנאל׳ אץ .אוניװערוי־ םעם ־ ביבליאטעקן׳, װו עם נעפינען זיך א סך העברעישע װאם זענען זײער נוצלעך 6אר ד׳ר װאבשטין און ירישע ביכער אץ כתכ־־דן 6אישער און שטודימדע. די ײדישע קהלה־ביבליאשעק אבער פ-זרנעמש דעם נרעםםן אין װלכשיקסטן ארט אץ גײםש־קן לעכן 6ונס ײדישן װין. א־ן דער ביבליאשעק קיםען רעששלעך 6ו• אלשע ששכ־ל־ם זו לײענען די זעלשענע עקזעטפליארן 6ון .כרם־חשד*, .בכורי־עהים• א.א װ. ראכינע־ם גײײשן זיך דא זו די שבתדיקע דרשה, נעלערנשע כאנוזן ז־ך ם־ש די זעלשענע װיםנשא6שלע5ע װערק, אץ ארעםע עם־גיאנשן שץ פוילן, רוםעניען אין ײסלאנד קיםען אהזן־ םתם לײעגען א ײר־ש ביך. זײ, די ײדלשע עם־נראנטן, םא5ן אי־ם א גרויםן פיאזענש 6ץ די שעגלע5ע ב־בליאשעק־באזוכער. זים גליק זענעז א־אנק דעם א־זש־קן ביבל־אשעקאר 6אראן נענינ ײרישע ביכער, ברי זײערע װונששן זו דעיפיל־. אינם יאד 1814 האט דער באװיםשער העביע־שער םדפים אנשאן עילער 6אן שםיר (א קײםט), װאם אין זײן 6ארלאג זענען רערשינען 6־ל אױ6לאנעס פון תלםוד, םררש־ם, אץ ענ־ לעכע ם6רים, א־ים דאנקבארקײם זו די ,איזראעליםן׳ <ער האט געהאט 6ארװאם דאנקכאר זי זײן, װײל דורך אם רי ס6רים איז ער נתע *ר געװארן) - אוים ראנקבאיקײט האם ער דער ײרי־ שער קהלה אין װין נעשאנקען א 6ולשםענדיקן קאםפלעט 6ץ זײנע ארײםגעגעבענע םפי־ים אץ געבעטן זײ אװעקזושםעלן אין א בית־הט־רש. נאך הײנם איז אץ ביבליאטעק 6אראן שט־דם שענקוננס־דאקיםענט, אין דײששער שפיאך אבער טים ידישן אות־ית, װי ער שרײבש װענן יײן םתנה .פאר יער נאנזער *דישער נאזיע*. א־ננאנזן האט עי נעשאנקען 133 ביכעי, זװישן װעלכע עם נעפינען זיך אויך א םײל ״םארעינע׳, װי דער העברעישער דקרוק 6ין בן־זאב, דאם םעאטער־שטיק ״נמול עתליה״ 6ין כעיללנער םשביל פראנקא םענדיס(?) א. אנד. רעםאלט זענען א־ן װץ נעװען םך־הכל 15 םו־ינט ײר;. יערער האם נעהאט זײנע אײנענע םפ׳־ים, אזוי או שם־רם בי5עד זענק א םשך פין ררײם־ק יא־ 6ון קײנעם נישט באניזט :עװארן. זי זענען שפעםער איבערגענעבן געװאין אין רשות 6ון א רעלי־ גיאנם־שולע (אונשער דער לײטונג 8ץ כאקאנטן כטיף נח םאנ• הײםער), װו די שילער האבן זיך םיש זײ אננעהויבן זו באנוזן. עם זענען שפעשער םפעזיעל זיגעקױפט געװא׳־ן פעדאגאגישע בי5עי אץ א גרויםער זאל, עס האש זיך פאםעלןך אנגעהױבן ױ אנםװיקלען א ביכליאטעק, װעלכע איז ערשט אינם רעװאלוזיע־