Literarishe bleter · 1927-01-14 · 2 (14.1.1927) · p. Seite 39

ליטערזזרישע בלעטער 59 2 זא פװ ײדישו קולטורעלו רומעניעו דער מםירת-נםשדיקער ארבעט םין דער דאזיקער געזעלשאפט א;-ן װעגן אײראפעישן פארנעם םץ איר טעטיקײס. אויםער דעם דער• מאנטן שולילאקאל חאלט זי אין בויען א ריזיקי בנין םאר א ײדיש טעאטער און דוקא — װי־זא־װי דעם רומענישן נאציאנאל״טעאטער. אונזער װארשע םעג אין דעם פרס אראםנעמען א מוםר־השגל םון טשערנאװיצער .מארגנריט־׳ פאר ײדישןיטעאטער איז אין רוםעניען פאראן א דאנקבא־ רער פלאץ. רומעניען האט פײנע טראדיציעס םארן ײדישן טעא• טער-. װעלװל זבארזשער״ גאלדפאדן. בײ אונז איז קלײנבינע־טעא• טער א נײעס, אין רומעניען, האט נאך אין 1918 מיט דערפאלג געשפילט א ײדישער רעװי־טעאסער״ (אונטער דער אנפירוגג ״םון דיכטער יעקב שטערנבערג) און האט זיך קונה־שם געװען נישט נאר בײם עולם, נאר בײ דער ערנםטער רומענישער טעאטער• קריטיק. םון רןנשם אויף ל־נקם: יעקב שםןרנבערנ, א. שט־ינבןרנ, ם. *רםטא; א םאננער. די ,װילגער טרופע׳ איז דא לכתתילה אויםגענומען געװזןרן םיט באגײסטערונג. האט זי ןןבער שפעטער גענוםען גײן ,בארג• אראפ׳. די ,װילגער טרופע׳ איז בײ הײנטיקן טאג םארבליבן כמעט אן װילנער, האט, לכל הדעות, זיך נישט צי ריםען מיט ײ ד י ש־קולטורעלער װערדיקײט. װעגן שטעלן א פיעםע פון שעף םון סעגעראנץ (דעפענסיװע) איז שוין באקאנט אונזער עולם. כ׳װיל דא בלויז פארצײכענען אײן םאקט: די אםישן םון דער מרופע אין אלטתמעניען דרוקן זיך נןןר — אויף דומעגיש און אין בעסאראביען — אויף רוסיש און רו-מעניש. ײדיש םאן דכר שםיה: ס׳װאלט געװען א ױשר, אז די ״װילנער טרופע׳ אין רומעניען זאל זיך דערמאנען ײדיש רומעניען פארמאגט אײן טעגלעכע צײטונג (״אונזער צײט׳ אין קעשענעװ) מיט א טיראזש םון סססצ עקז״ עסלעכע װןןכנ• בלעםער (אלע פארטײאישע, אויסער אײנע, װןןס דערשײנס אין בוקארעשטן: ״דער שטראל׳ (בונד), .דער ײדישער ארבעטער׳ (רעכטע פוע״צ), ״אונזער װעג״ (ראד. ריכטונג), .אונזער װארט״. סיפפאטיש איז דער קינדער־זשורנאל .פארן ײדישן קינד״, װאס דערשײנס שוין דאס צװײטע יאר דירך ז. ראזנטאל. םון דעם גוטן, װאס ם׳איז םאראן אין ײדיש־קולטורעלן רומעניען, און װאס םיר, אין פוילן, דארפן זײ מקגא זײן, איז די גוס־צונויםגעצויגענע גרופע ײדישע ליטעראטן. די גרופע צײלט צװישן זיך עטלעכע גאנץ־באדײטנדיקע טאלענטן, כ׳דערמןןן דןן; דעם ליריקער יעקב שטערנבערג, יעקב גראפער, איציק םאגגער, דעם נןןװעליסט משה אלטםאן, דעם םאבל׳שרײבער אליעזר שסײנ• בערג. םאראן אויך א גרופע טאלענטירטע מאלער: ארטור קןןלניק, שלםה לערנער, ש. רובין א. אנד. און דאס זענען אלץ באדײטנדיקע טאלענטן. ד״ר ישר*ןל רוביז דאס ײדישע שול-װעזן—דאס איז דער טרויעריקסטער קאפיטל פון ײדיש־קולטורעלן רומעניען. אין די פריערדיקע יארן—א םענגע קאלעקטיװע, ענערגישע און דערםאלגרײכע אנשטרענגונגען אויף דעם געביט; אין בעםאראביען אלײן-א נעץ פון צענדליקער ײדישע פאלקסשולן, א רײ ײדישע םיםלשולן, אן אײגענער קורצטערמיניקער לערער־סעמינאר און אלץ אויםן חשבון םון דער מלוכה (פריער, תיכף נאך דער רוסישער; רעװזןלוציע, אויםן חשבון םון דער ״ארטיקער״ םאכט, אלא זשעליגאװסקיס מיטל־ליטע אין פוילן, און שפעטער, װען די צעגטראלע רעגאט״מאכט האט נאך צוליב פןן״ ל-יטישע טעמים געדארפט מאכן קניקסן פאר דער ײדישער עםנט־ לעכקײט—אויםן חשבון פון דער צענטראלער מאכט), אין ביקאװינע — דאם לאנד סון היססארישן נאציאנאלן קאמף, סון ײדישןיאויך בהוכב—װידעראמאל א רײ געלונגענע אנהויבן: שולן, שול-פארלאג, לערער־קודסן, לערנביכער, אן אינטערעסאנטע ביז־גאר פעדאגאגישע אונטערנעםונג: א זוםער־קאלאניע פאר קינדער א. א״ װ. און איצכ? א ם-לשטענדיקער חורבן: מ׳קען נאך םיט מי אויפזוכן רעשםלעך םזן אמאליקער ארבעט, ״הענטלעך און סיסלעך״ פון סארציקטן ײדישן שול־װעז,:_א 3 קלאסיקע ײדישע םאלקסשול אין קעשענעװ, ארײ אװנכ־קורסן. אין דאם איז אלץ. האם איז די סיבה פון דעם חורבן?' נישס אײן סיבה איז דא, :אר גאנצע צװײ, אן אביעקטיװע און אסוביעקטיװע; די ערשםע װערט אבער םארשארםסער און װירקנדיקער ״אין זכות־ פון דער צװײטער. אביעקטיװ — צװאנג״ראמאניזאציע, װעלכע דערגרײכט דא אזעלכע אומגעלוםפערטע סארםען, װי ערגעץ נישט. ס איז נישס דא דאס ארט ברײטער אויף דעם זיך אפצ,-שטעלן. אײן אילוס• כראציע בלויז פון דער אזויגערופענער ״א7געלעסקױגעזעץ״, װאס דארף ^רעגולירן די פראגע חעגן שולוזעזן פון די נאציאנאלע פינאריטעמן (א,-ן דער דאזיקער געזעץ באטײט שוין א פארשריט, עד האט פארלײכסערט דעם ענין!)-. 'ידי נאציאנאלע מינאריסעטן מ ע ג ן הןןבן זײערע אײגענע נרױואטע שולן. די ״לערער אין די דןןזיקע שולן מװן אבער ענדיקן א מ ל ו כ ה ש ן לערער סעםינאר (קײן אײגענע לערער• סעמינארן פאר די נאציאנאלע םינאריםעטן וערלויבט מען בשום• אופן גישט.), אבער אין מלוכהשן םעמינאר נעםט םען ערשטנס אן בײ א פארשאפרטן ״נימעתם קלאוזוס״ תלמידים פון נישט■ רופענישער אפשטאמונג, און צװײטנס — די אביטוריענטן פזן פלוכהשן סעפינאר באקומען ערשט דאן ארבעט, װען זײ אונסער• ריכטן אין רומעניש. אזױ־אתם קומם דער םוף־פסוק פזן געזעץ א;-ן םאכט צו נישט דעם גאנצן, מכלומרשט־פארלײכטערנדיקן פסוק װעגן.רעכט׳ אויף נאציאנאלן שול-װעזן. װאלם פען אבער אסילו אין דעפדאזיקן ״יא־נײן״״געזעץ געקענס געפינען מענלעכקײטן פאר ארבעט (די דײםשן, למשל, געסינען יא אזא מעגלעכקײט, אפילו םון די פאליאקן האב איך אין קעשעגעװ געטראםן א גלענצנדיקע פיל־קלאסיקע שול), קופט צו די סוביעקטיװע סיבה— די צװישנפאדסײאישע רײסענישן— און צעשםערט אפילו די קלײנע פעגלעכקײטן אױך. בכלל געפינט זיך רופעניען אין פרט ם, ן ײדישן שולװעזן אין דער זעלביקער לאגע, װאס ס׳איז געװען מיט אן אגדערהאלבן צענדליק יןןר צוריק אין רוסלאנד, בײ דער התחלה סון ײדישיזם און ״מםיצי-השכלה״: אן אויפטו איז, תען פ׳םירט אײן אין א רומענישער שול ײדיש אלס געגנשטאנד, װען ם׳רעדט םיט די קינדער בשעת די הפסקות אויף ײדיש. אין טשערנאװיץ, למשל, האט די בונדישע קולטורגעזעלשאפט ״מארגנרויט־ אויפגעשטעלט א ריזיקן שול-בגין — הלואי אויף װילנע געזאגט געװארן. איז אין דעפדאױקן הױז םאראן א סך גוטע ײרישע אנשסאלםן: א גרויסע ביבליןןטעק, אן אװנטשול םאר ייגנט• לעכע ארבעטער, א פאך־געװערבשול לויטן אײראפעישן פ,-סטער — דאס זענען;ןבער אלץ ײדישע שולן ״לשליש ולרביע־, און נאך אלעם דערפאנט דער פאלאץ א סײנע יארמלקע אויף א טל־ופסר• קעםל. האלט איך שוין בײ ,םארגנרויט׳, םוז איך צוגעבן װעגן