Literarishe bleter · 1926-12-31 · 139 (31.12.1926) · p. Seite 883

883 ליטערארישע בלעטער 139 זא פװ ײדיש-הולטורעלז רופלעניעז ד״ר ישראל ר ו ב י י און מ׳האט אין רימעניען — אין אלע זײנע פיר טײל — טאקע אסך געטון, מ׳קען טאקע אייך אויף להבא אסך טון. מען נישט — דער צװישנפארטי־איסער ״ויתרוצצו־*, װאס נעמט דא אן אזעלכע אומגעלומפערטע םארמען, װי ערגעץ נישל מיט צװישנפארטײאישער איבעריקער מאלעראנץ _ װען ס׳האנדלט זיך ױעגן קולטוריארבעט אפילו—קענען״מיר זיך, כירוע, אין ערנעץ נישש בארימען. דא, אין רומעניען, גײט עס שוין אבער איבער אלע גרענעצן. די ארגאניזאציעם, װאס קומען דא ~ אין באטראכט בײ ײדישער קולט ר-ארבעט בכלל און שול-ארבעט *בםרט, זענען: .בונד״ (דא הײסס ער לויטן נאמען, װאס אכתר האט אים נאך אמאל, בײ דער טשערנאװיצער שפראך־קאנפערענץ, געגעבן: ״מארגנרױט"); פוע״צ — רעכטע און לינקע אץ קאמוניכטן. זענען אמאל טאקע די אלע פארטײען געװען — פאר קולט ר-ארבעט — פארײניקט צוזאמען אין דע־ אזױ-גערופענער ״קילטורפעדעראציע פאר גרױסרומעניען״. און דאן איז געגאנגען אן אינסענסיװע — פארהעלטניסמעסיק — ארבעט: א נעץ פון ײדישע שולן, לערער■ קורםן, ביבליאטעקן, אױםגאבן, אן אײגענער סארלאג א. א. װ. איז אבער שפעטער דורכגעפלויגן א שװארצע קאץ צװישן די פעדערירטע, אץ יעדער האט זיך גענימען ,מאכן שבת פאר זיך׳• פזן דעם זאץ איז אבער ריכטיק נאר דאס לעצטע: ,םאר זיך׳. נישט מען ״מאכט״ — א ח־רבן איז ״געװארן כמעט םון אלע אינסטיט־ציעס, און נישמ קײן ,שבת״ איז עם,'נאר א גרויער, אך װי א גרויער אינדערװאכןי — אן אילוסטראציע צו דעם, װאס םאד אן אומגעלומפערטע פארמען א קאמף דארט קען אננעםעך אין בוקארעשט האט םאר דער ״װילנער טרופ״ (די ,װילנער טרופע״ פארדינט, אגב, םיט אירע נ א ר רומענישע אסישן און פראגראמען און מיט איר גאנצער ארבעט פאר דער סאמע לעצטער צײט א באזונדער קאפיטל און גישט אינגאנצן ״לשבח״) איבערזעצט א פיעםע — א נארישן און פארנאגראסישן אײנאקטער — פון סיגוראנץ (דעפענסױוע-שעף. דער לעצשער איז אויסער זײן אײגנטלעכו םאך נאך א גראםאמאן אויך. כאראקטעריסטיש פאר דער רוםענישער מאכט," װאס איז'א ״םמלכת כהנים"—דער אינערן-מיניססצר, למשל, גאגא — אדער װי מ׳רוסט אים צװישן ײדן: ,גוג ומגוג׳, איז גלײכצייטיק א באקאנטער רו■ מענישער ל י ר י ק ע ר). דער איבערועצער, אײנער ם.ץ די װיכטי• קע קילטור־סוער אין ײדישן רלמעניען, איז דא באגאנגען זיכער אנארישקײט: ס׳האט אים פארפעלט פאליטישער קוראזש זיך אפ• צוזאגן פ־ן דעד"״רײנער" םלאכה. םילדערונגס-־אומשטענדן םאר זײן נישט באטראכםן טאט הןןש ער אבער געהאט (געײאלט ראטעװען די ״װילנער״ פון גזירות קשות ביז — ארויםגעשיקט װערן סון לאנד). אױ ער אבצר, דער דאזיקער איבערזעצער, ד״ר שלמה ביקל, א לינקער. און דאם איז געװען גענוג, אז די קעגנער (״מארגנרױט״ — מילדע־״אין די רעכטע פוע״צ — נאך ערגער) זאלן קעגן אים אויפהויבן א קאמפאניע מיט די שרעקלעכםשע באשולדיקונגען, ביז — ״ער איז א סיגוראנץ־אגענט״. װען איך האב די ח״ח סון,מארגנרױט״ און פוע״צ געפרעגט; צי גלויבן זײ אליין אין זײער שרעקלעכער באשולדיקזנג, האבן זײ ג ע ל ײ ק נ ט ש ט ײ ן א ו ן ב ײ ן. אלא װאס דעןז דער צװעק כשרט די מיטלען. און נאך א פאקט; ס׳איד צונויפגערופן געװארן אין קעשענעװ א באראטונג װעגן אן ענין, װאם קאן אפראםעװען דאס ײדישע שול-װעזן. אין ענין זענען פאראינסעדעסידם א ל ע צדדים. נאכםער, כדי אים צו פארװירקלעכן ז ע נ ע ן נ ו י ט י ק אלע צדדים״ פרעג איך: האט איר נישט אײנגעלאדן די ח״ח פון ״ק לטורפעדעראציע״ (לינקע), ענסםערט מען מיר: מירקענעןנישט זיצןביי א ײ ן ט י ש. ס׳איז גויטיק די אינטע־װענץ ם ן אן אויטאריטעטער ארגא• ניזאציע, כדי שלום צו מאכן צװישןדי קעמפנדיקע״ צדדים. אנדערש װעט גארנישט געטון װערן. ־וען ס׳קען און ם׳דארף געטון װערן דװקא אסך; אין אונזער צײט, װען דער נם פץ ״קפיצת׳הדרך״ איז אריבער םון לעגענדארן צדיק צום װירקלעכן געברויך, אין דער צײט פון אװיאציע און ראדיא, זענען נאך געאגראסישע גרענעצן א געניגנדיקע ששערונג פאר קעגנזײטיקער"אריענטירונג אויפן געביט פון ײריש־קילטורעלן שאפן. מ׳דארף האבן א םין ״מסעות בנימין הרביעי", װען מ׳װיל זיך באקענען מיט דעם, װי אזױ און װאס עם שוס זיך אדער טוט זיך נישט פאר דער ײדישער ק.-לטוד אין נאנטן, שכנותדיקןי לאנד. װער איז אין דעם שולדיק, װאס ײדישע קולטיר• ט-ער זענען נאך ביז הײנכיקן סאג אפגעריסן אײנער פון אנדערן, װאס מ׳איז אזוי דערזאריענטירטז דאס איז א פראגע, װאס נױטיקט זיך אין אן אויםפירל־״כער אפהאנדלונג. ױאס װײםי מיר װעגן ײדיש־קולטורעלן רומעניעןז װאס װײסן מיר װעגן דער גרופע דיכסער און נאװעליסטן, װאס ארבעטן דארטן שוין צענדליקער יארן, װענן זײערע קאנװולסיעס אין די ארעמם פון א. כגעהויער־שװערן, קוזיםטישן רעזשים, ובכלל װעגן זײערע אלע אנשטרענג נגען און ױירונגען? װאס װײסן מיר, לםשל, װעגן גװאלטיקן מארסיראלאג, װאס ס האט " דורכגעמאכט דאס ײדישע ש. ל׳װעזן? רומעניען פארמאגט דאך א םיליאניקן ײדנטום — און צען מאל מער — אויב נישט נאך העכער _ װי אין א ליטע, א לעטלאנד וכדומה. דאס איז ק־װ.נטיטיװ, קװאליטיװ אװער איז דאס ײדישע רומעניען אויך גישט װײניקער באדײטנדיק: 'אײנ• געפונדעװעט םיט טראדיציעס אין אונזער מאדערנער ײדישער קולםור-װעלװל זבארזשער, גאלדפאדן, די טשערנאװיצער גרונט• לײגנדיקע שפראך־קאנפערענץ. דאס זענען דאך בײ אונז באדײטנ״ דיקע דאטעס. איז טאקע צײט אנצוהויבן זיך אינטערעסירן אביסל מיט דעם אלט־באקאנםן און איצ־ש' אומבאקאנטן ײדישן רומעניען! דער ײדישער ישוב—דער פאן פאר ײדיש-־קולטורעלער ארבעט און לעבעדיקער אינװענסאר פאר דעד דאזיקער ץרב־נט — איז אין איצטיקן'רומעניען א מאזאישער, כ׳װאלט געזאגמ: א תיקון• שבועותדיקער — צונויפגעשטקעװעט פון פארשײדענע פריער• אפגעטײלםע לויט זײער אלגעמײגעם ק-לכור-ניװא חלקים. בעסארא־ ביע מיט אירע רוסיסע װארצלען, בוקאװינע מיט אירע דײטסע און טראנסילװאניע מיט איר א־נגאריש׳סאדיגעיישן פרצוף, זעגען א דרײפאכער פלעכטל אויף דער אײגנטלעכער אלטרומעניע (אדער װי;י הײסט דא: רעגאטע), א פלעכסל, װאס איו דרײ מאל גרעסער פינם עצם חלה' אבער יעדער פון די 'אלע פיר באשטאנד־טײלן פ,ן איצטיקן ײדישן רמעניען האט זיך זײנע ײריש־קולטורעלע חי ונה־קװאלן און אלע האבן זיי א געם־יגזאמען פאקטאר, װאם פארששארקט די דאזיקע חױנה־קװאלן: די אומגעלומפערטע צװאנ'ג• ראמאגיזאציע (װעלכע האט, אגב, אומעטום צו קאנקורירן מיט העכערע קולטורן) שאפט דעם באדן פאר א קעגנגיפט פון ײדישיזאציע. אין אלס־רומעניען אלײן לעבט א פולבלוטיקער ײדישער קיבוץ מיט נישט אויםגעװיקלטע, נישט אויסגענוצשע ײדיש־קולטו• רעלע כאטענצן. אין יאסי, לםשל, אין ײדישן פערטל (״רויטע בריק״ א' א.) האב איך געהערט אזא זאפטיקן ײדישן לשין, אז איך האב געמײנט: איך בין אין בערדיטשעװ. דארטן האב איך אויך געזען ששײגער־בילדלעך, װאס האבן מםש געבעטן' צו זיך די אײבהארניש־ליטװישע אידיליע־פערזןי אײן בילדל פון א סך: כ׳ק־ם אר־־ן אין א תלמוד־תורה, טרעף א מלמד בײ דער ״ארבעטי און א אוידיטאריע סון א 50—60 שארף אויגלדיקע און שװארץ■ געקריױלטע ״משהלעך, שלמהלעך״. דער מלמד פארלירט זיך אביסל: אגאסש פון פױלן — אקלײניקײטז א-ן דא װערט—מעשה־שטן— קאליע די עלעקטריציסעט (אין אװנט איז עס געװען, ײדישע קינדער לערנען דא נאך װי אין די אמאליקע אלטע גוטע צײטן, ביז שפעט אין אװנט) — װאס זשע טוס מע? טוט דער מלמד א קאםאנדעװע:'״זאגר, חברה, די פאראכטאגיקע סדרה א ו י ף א ו יס ו ו ײ נ י ק ׳*״ — און ס׳האט תיכף געגעבן א קלאפ א כאר פץ קלינגעגדיקע ױנגלעך־קולכלעך: ״ויאמר—געזאגט, םשה-משהי.״