Literarishe bleter · 1926-12-31 · 139 (31.12.1926) · p. Seite 876

139 זא ליםדרארישעי בלעסער 876 איבער אקטועלע קולטור־פראגז אל־׳טערקאציזנע װארשע שיײבער וו ן *לײן — •עד$זנ$נ. דאס א־ז א םאדמע בים קינד אן דעם בײ־נבשםןק םון געם?כשן םרימיסימ, $ן דעם זןראםב1יגן די געװאזקםיקע פיגור בום קלײנעם מעמריק און בןגען אייף זײן לש1ן. דער םריםי• םױו ששרןפס בײ א ם 6־ן דער א ננואיציע. *ונזעיע ןן;6*נגס-ביכלןך הןבן װײניק קינםכלערישע אינסיאיביע אין זעען אי־ם װי סקעלעסן. עם סארסשען *ריים די נאקעסע זשעברעם 0ון פצדאנאנישע םעאריע דערםאר אױ בײ אונז א רחבית עום צ־יײםן א״ן דריםן לעדן.יזןר. די 6*ר- םאסןרס פארקריכן םלײסיק ס ס בײרע הענס אין דער ליסעו 6• םור ארײן. אײנער םאכם עס יױישליך (.ײדיש*. אליהו םפימאק) אנדערע ײדיש אײראסעאיש (באסםאםםקי־ה״םסאן, באססאםםקי. רייזען.) נאך אנדערע — ײריש-פייליש־אײרןפעאיש (קאודאן־יאם). װאס װערס באעוועקס מיס אזא בוך? אייסלערנען דעם קינד ײדיש אייף די 6ײנע מיםסערן םין דעי ײדישער ליסע• ראשורז דאן א־ז אייסנעהאלםען אליהו םםיװאק, װײל ער גיס בלייז א ליסערארישע כיעםשאםאסיע אין באנובס זיך בלייז מיס דער ײדישער ל םעראכור. װאס אבער האבן א־ן די לערן־ביכער *ו סון די איבער• זןעוננען אין באארבעפוננען םון אנדעיע שפראכן? כיי דאם קינד זאל זיך נאך פרבן און שלים־עליכםען אי־םלערנען ײדיש אייף דעם מיםםער 6ץ א־בדרזגצער און באארבעםעי? הײםם דאך דאם, או נישם בליױ דעם ײריש אין זײנע קלאסישע מיסשערן איז םען א״סן םיס די כרעססאסאסיעס, נאד םתם לײען״שסאף. אין אייב ל־יען.שסאף׳ סא ױער האס אײך חשיבע סחברים געזאגס, אז דאם קינד אינסערעסירס זיך איבערהייפס םיט ליסעראסורז א6שר איז דאס גאר 6אר אים נודנע? װען איר זאלם האבן םער אינסואיביע װאלם איר דאך אליץ םארשםאנען, אז ס׳איז אים נױנע. עס 6עלם דער שעפערישער אסעס אין אזנזעדע לערנ• ביצער. פעלס אייך די קינססלערישע גאנבקײס. נישש אין דעם ליגס דאם קינםסלערישע געװיכס, װאס םען װעס גלבן פרבן אין סאגא־ע און באארבעסן דאניעל דע#א• די קינססלערישע ג א נ ב ק ײ ס 6ון לערן־בוך ליגס אין אן אנדער נעבים. דאס יעדע װײסערךיקע קאפינל 6ון בוך, יעדעס װײסערדיקע ריד, דערבײליננ, באשרײבוננ םיז שסיין אין א לאנ־שן בעזאמענהא־ג מיםן םריעידיקן, םװ ארייםדריננען םין 6ריערדיקן דורך אםאביאביע און אנספלעקן 6ארן שילער א נײ װינקעלע םון לענן אין װיסן. אין א בינדיקער דערבײלוננ םוז די כיעססאםאשיע בארירן פארשידענע קעגנשסאנדן א ח ץ ליסע• ראשור. נעאנרא6יע, נעשיכשע, 6יזיק, באסאניק. בא־ירם געלע• גנהײםליך אין דערב״לם קינכםלעריש זענען ם ע ר לישעראסור 6אוץ קינד װי די אכתע ליםעראטור. דורך דער כרעםםאםאםױ, דורך דעם לײע;*ביך. װערם דאם קינד ב ם ערשםן םאל ארײננע6־רם אין סעאםער פון יעבן און חעלס. דעם םחנר שטײם דא 6אר די דאנקבאיע ראלע סין א רעזסיסער, וועלכער דארף הןלסן רעם יונגן בושייער אין שפאנונג■ נאשירלעך א־י דאס אן אי־פנאבע 6אר א פעדאנאנ א קינסםלער• נישס הינטער די פלײצעס פון ל־סערארישע נעםען דארף ער זיך אייםבאהאלםן. זײנע א־יגענע פערוענלעצקײם ם־ז אײיסשװימע•. םוז ויך אײנקײבן אין דעם קינרם הארץ, וױ אונזערע כרעסטאמאטיעס נישם בולינ אפייציע קער איך זיך אום בו רער דים• קוסיע איבער ,פסח און חגיכה־םאסיװן* אין אונזערע כרעססא• םאסיעס, י. פאס האם םיר געענם6ערם אלם אײנער 6ין דער שול-ארגאניזאביע. זײן סײניננ אױ פסתמא, די ם־יניננ םון דער שול־ארגאניזאביע. הײכס עם : די לערן־ביכער 8ין ײדיש װןרן ציזאסעננןששעלס לייש א באשטימשן רעבעפס. כדי בו געשינען זין אין א־ינקלאנג םיס דער פיינינג פין דער שיל־איגאנ־זאביע. די לערן-ביכער שםעלן םיך אבער נישם בו6־יו־ן, נישס פון קינםסלערישן, נישם פין פרינביפיעלן שםאנדפונקס, װעגן אס דעם װיל איך רערן. דרײ א־־גנשאפטן באשםיםען דעם װערם פון א לערן־ביך (צרעססאםאסיע): 1) די פעדאנאג־שע קרעשבענדא, 2. די קינסם• לערישע גאנבקײס אי, 3) די דערצ ערישע ליניע. דאם ערששע, די פעדאגאנ־שע קרעשבענדא, םײנס : דער םחנר םון לערןיבוך דארף אפער רן ב ה ד ר ג ה ׳ ד י ק מים אלץ םערערע און סארװיקלסערע באנריםן אין רענלמעסיק, אן איבערשפרוננען, פארברײסערן דעם האריזאנם 6־ן קינדישן בא• װאוססזײן. סעארעשיש פארששײס עם יעדער פעדאגאג, דאס האם אייך םארששאנען דער עלשנרער םחני 6ץ לערן״כיכער, אנא כירנביים. אכער צו םןרװירקלעכן די סעאריע האס ער געמוזס אנקומען בו א שיתף א בעלעסריםם (יור קאסעס. א־ך װײם נישש, ב■ זענען נאך בירנפייםם לעין״ב־כער (.סײן בוך׳ בירנבי־ם־קאםעל.) פארבליבן אין געברייך עי זענען זײ פארקאנקירירס נעװארן 6ין אנדערע. עפעם 6ין ב־רנבייפס ניסח א־ז זיכער פארבליבן. דאס איז רי שיתפות 6י; םחכרים, די ש תפית 6ץ דעם ױייסער םיםן ק א נ ע ר. (בירנביים• קאםעל, באססאםסקי - רײזען, קאזדאן - פאם). אײגער ז ו י י ס, װי םען דארף שרײבן. דער בװײסער קאן שר יבן. באקיםש זיך אן ארבעם נ־שט קײן כאפרידיקנדע. נישט דעיפאר, מײל עם םעלם דער גיםער װילן, נאר דעיסאר, װײל עם 6עלם די שעפערישע איינהײם. עש 6<לם בכלל דער שע6ערישער םאםענס. דאס ביך װערם .בעואםענגעשםעלס*. דער א־יננסלעכעד דעה זאגער א־ו דער פעדאנא:. אי, קײן שײפששןעלער־ש םאלענסירסע פעראגאנן 6ארםאגן מיר נישס. אגרערש װאלם דאך דער פעדאנאג קײן שותף נישש באדארפס. אבער רער ש־תף קאן אים דא אייך נישש העל1ן, װײל אין דעם חיבור שפ לס ער די *װײשע פ־דל אץ דער ששעםפל םון םאלענשלאזיקײט בלײבם אייף דער גאנבער .פאסםראיקע*. די םחנרים 6ארששײען זײער איי6גאכע בלייז סעארעסיש. אץ דןר רעבעפס, לייש װ<לכן זײ סרעסן־בי בו א לערן־בזך, דערםאנס שש־.רק אן דער םעשה ם־ם לעאנארדא-דא װינטשיס פעססעלע 6אר םארבן צעואמענשםעל. אס זעם: נעפם בױײ םעססעלעך ריים, אײנס בלא, דרײ גרץ, דרײ ש־וארץ און עס מעם זיך באקוםען די יאי קע םיעכש־קע 6ארב. די תלמ־דים האנן פונקס אזיי נעסון, װי דער םאעסשרא האש געה־יסן, און עם האש ויך באקיםען... םונקל ברודיק. א לערן״ביך דארף זײן און קאן זײן א קינסט-װערק שוין פון עישסן לערן־יאר אן. שםײ-בערגס .אלף־בית* (ארייסגעגעבן אץ רום״ניען דורך דער קילםיר.6עדעראב־ע) קאן דינזן אלם אניסער ב־ישפיל. ששײנבערנ אױ אלײן אדכסעי, א עאבעלן•