Literarishe bleter · 1926-12-31 · 139 (31.12.1926) · p. Seite 874

139 זא ליטעראריעע פלעטער 874 א םענטשן. אינם שפיל םון די היםמארישע כזזות, װאם זזנען אזוי אכזרױתדיק צו אונז, איז א מענםש, װאם דןןרשט נןזך גערעכטי• קײט, אלײן אויך א פח, און ער איז ביכולת זיך קעגגצושסעלן דער זינלאזיקײט פון דעם דאזיקן שפיל. װלאדימיר לענין האט דערװיזן, אז לעװ טאלסטאים געשיכטע־פילאזאפיע איז גאנץ װײט ם.ין אמת, אז די ראלע פונם יחיד אין דער געשיכסע הןןס גישס אזא װערט, װי ם׳האט עס אפגעשאצט קארל מארקס. דאמען ראלאן האט דער ערשטער צװישן די אײראפעישע שרײבער אויפגעהויבן זײן שטימע קעגן דער מלחמה. דאס האט אים פארשאפט א םך שונאים. ס׳איז גאנץ נאטירלעך: װער איז דען ביכולת ליב צ־ האבן א מענטשן דערפאר, װײל ער זאגט דעם אמת? אין אײנעם פון זײנע ביכער, זעט ער פאר, םיט זײן קינםט• לעריש הארץ, דעם אנהויב פון א נײעם הײלנדיקן אםת, אין װעלכן די װעלט נויטיקט זיך שוין פון לאנג. ער זאגס פאר דאם געבורט פון א נײער פרוי, װאס איר באשטיםונג איז צו פארבײטן די יעניקע, װעלכע העלפן צו צעשטערן די װעלט — א םרוי, װןןם באגרײפט איר ראלע צו באלעבן די קולטור און װאס װיל ארײנגײן אין דער דאזיקער װעלט, א באםעלערישע און אן אל• מעכטיקע, אלם איד נעזעצלעכע הערשערין, אלם די םוטער םון די םענטשן, װעלכע זי האט געשאפן און װעלכע גיבן איר אפ דין-וחשבון פאר זײערע םעשים. די פעסטקײט פ ן דאםען ראלאנס ליבע צום קאסםאס און צום מענטשן רופט ארויס בײ מיר התפעלות; איך בין מקנא זײן קרעפטיקן גלויבן אינם כח פון דער ליבע. איך האלט אים נישט פאר קײן אפטימיסט: ער איז אן אידעאליםטישער סםאיקער. ער האט געמוזט, בלי ספק, זײער טיף דערשפירן דעם באהאלסענעם אדת פונם פאלגנדיקן רוסישן שפריכװארט: ״אלץ פארגײט, אחוץ דעם אםת*. האבנדיק דעם מוט צו האלסן אםן די אויגן אויף די לײדן, װאס האלסן אין אײן פײניקן דעם מענטשן, און גײען םארבײ איבערלאזנדיק אונז דעם רײנעם און שײנעם אמת, — טוס ראמען ראלאן מים זיכערקײט אלץ װײטער זײן ארבעט סון א פאעט און דענקער. איך האב אים /ײנמאל נישט געזען, אבער איך רעכן, אז ראמען ראלאנם אויגן זענען רויק און טרויעריק, און זײן שטים איז צארט, אבער פעםט. איך בין גליקלעך פונם באװוםטזײן, אז אין סראנקרײך, װעלכע איך ליב פון קינדװײז אן, איז דא אזא אײדעלער םענטש און אזא מוסיקער קינסטלער, װי ראםען רןןלאן• ײדיש י. ף. אוםדערםידלעך, אין אינזערע טרױעריקע צײטן, אינסעלעקסועלע װעדטן. ראמען ראלאן איז אײנער — אפשר דער אײנציקער? — פון די דאזיקע עקשנותדיקע מענסשן, װאס װײםן נישט פון מיד־ קײט. איך האב דעם גרױסן כבוד צז זײן זײן פרײנט; און דעדפאר טאקע איז מיר זײעד שװער צו רעדן װ ע ג ן אים; װײל איך געהער נישט צו די, װאס האלטן פאר נויטיק, רעדנדיק װעגן זײערע פרײנט, צו א־נטערשטרײכן זײערע אידעאלאגישע, אדער אנדערע פעלערן. װען איך לײען זכרונות אדער םײנונגען, װאס דער אדער יענער פארעפנעלעכט װעגן זײנע פרײנט, שפיר איך ארוים כםעט תמיד רעם עפיגראף, װעלכן דעד מחבר האט נישט אויפגעשריבן: ״איך שטײ נישט נידעריקער פאר אים״, אדער ״איך שטײ העכער פאר אים*. אזעלכע פרײנט ברענגען םיך ארויף אויפן געדאנק, אז די קללד״ װעלכע גאט האט געגעבן אדמען, איז אין חומש איבערגע• געבן נישט אינגאנצן: מיר דוכט, אז נאך די װערטער: ״אין שװײם פון דײן פנים װעסטו עסן דײן ברויט״, האט גאט צוגעגעבן: ״און איך װעל דיר אויך געבן א פײינט אלס שטראף״. איך בין זיכער, אז דער גורל װעט באפרײען ראמען ראלאנען פזן אזעלכע םיני פרײנט. אזוי װי איך בין נישט קײן קריטיקער, װעל איך נישט רעדן װעגן פאעט פוןדיטראגעדיעס פון גלויבן, װעגן זשאן קריסטאף, װעגן קאליא ברעניאן, װעגן דער דאזיקער פאעםע אין פראזע, װאס איז אזוי עכט־קעלסיש, װאס איז אפשר דאס װונדערבארסטע בוך פון א-נזער צײט. ם׳דארף פארםאגן א הארץ, װאס איז ביכולת צו שאפן װונדער כדי אנצושרײבן אין פראנקרײך, נאך די אלע מראגעדיעם, װאם דאס דאזיקע לאנד האט איבערגעלעבט, — א ב.׳ך פון אזא מוסיקן און פעססן גלויבן אין זײן ״נאנכםטן*, אינם פראנצויז, פאר זײן דאזיקן גלויבן, װאס קלינגם ארויס פון אלץ, װאס ער שרײבט, סון אלץ, װאס ער^טוס, האב איך טאקע אזא יראת־הכבוד פאר ראםען ראלאן. שײן פון לאנג קוק איך אויף אים װי אויסן סאלסטאי פון פראנקרײך, װי אויף א טאלסטאי, װאם איז באפרײט פון שנאה צום פארשטאנד — פון יענער פארביסענער שנאד״ װאס איז געװען פארן רוםישן ראציאנאליסט דער קװאל פון זײנע גרויסע לײדן און האט אים אזוי שטארק געשטערט צו פארבלײבן א געניאלער קינסטלער. מען זאגס: ראמען ראלאן איז א דאן־קישאט. לויט פײן מײנונג, איז דאס דער גרעסטער שבח, װאם ם׳קען זאגן אויף איז בלאנדזשעניש נאר א אידעע רחל פייגענבערג / פאריז צליבן איז אייף זײן $רם א הײזעריקער גראםאזאן םים א נודנעם. אנםעכסיקן און קלוגעסשקן שימי-סאנץ... און דאך איו נאך״ װײזס א1ים, די לאנע גישט אז1י געפערלעך. א1יב ער אדײן, םלך ראװיסש, קאן נאכן גרילצנדיקן שיםי־־ריד פונם טאג שיײבן א1יף דעד קני זינן װאכן נאכאנאנד אזעלכע הײם־האיציקע אין פײנלעכע ארטיקלען װעגן דעם צװעק פ ן דער ײדישער ליסעראסור — אין נאך דא א 8ונק 6ון ײדישער קילםור אין װארשע. נאר א 6ארס1יבטער 6ונם סוםל, װאס רינגלס אים ארום סאג.סעגלעך, האט ראװיסש םארזען די אםתע סיבה 6ון זײנע טענ1ת און זײן אוםרי. (* װ*רם גו מלך רווװ־סםעם *רםיקי ״די *ידזזנ װ*ם פע5ס'). ער בײזערט זיך, םלך ראװיםש, אין זײן ארטיקל װעגן דער ײדישנר ליסעראסור (״לים. בל,סער' גום. 135): זיבן װאכן, אז ער שרײבס װעגן אן אננעװײסיקסער טעםע, װאס דארף זײן דער לעבנם-נערװ 6ון יעדן ײדישן שרײבער און קײנער רו6ם ױך נישט אפ װעגן דעם םיט קײן װארם. דאס ײדישע ליםערארישע װארשע איז א1יםגעלײדיקם נעװאין 6ון יעדן ערנםםן ת1כן, אז1י איז עס. מים פרצעם ם1יט איז בסל געװארן דער ײדישער ליםעראםור צעגכר 6ין װארשע, און גע•