Literarishe bleter · 1926-12-17 · 137 (17.12.1926) · p. Seite 852

137 זא ליםעראדישע בלעסער 852 ו ו ע ל ט־ל י ט ע ד א ט וי ד ס אינגיכן ערשײנט אנײע קאמעדיע פץ געארג קײזער ,די פאפירמיל׳. ס אין פאריז האס זיך געעסנט א ״סאלאן פץ דער ביגע׳, װו עם װערן אויםגעשטעלט בילרער פץ שדישפילער, װאס םארנע• מען זיך בוגלײך מיט מאלערײ. ס אין בערלין איז דערשיגען װעגן דאסםאיעװסקין א נײ בוך ,דאסטאיעװסקי דער דיכטער״ ס.ץ מײער גרעזע. ס די נײע דראמע פון עמיל בערנהארד (ראבינער ד*ר עמיל קאן) ,דאס אנטלויםנדיקע שעםעלע״ װעט אויפגעפירט װערן אין מאגדעבורג, האל, בריסל און אנדערע שטעט. ס איליא ע ר ע נ ב ו ר ג האט ארויםגעגעבן א נײעם ראםאן ,װײםע קוילן, אדער די סרערן ם.<ן װערהערן׳. ס אין םאנאכױם האט די דארטיקע מאכט םארװעדט צו שטעלן דעם פילם ,נתן דער חכם' ״םון לעסינגען, װײל אץ דער דראמע טרעט פלוםרשט דער םחבר ארויס קעגן דער קאטױלישער אםונה. די צענטראלע מאכט האט דעם פארבאט םבשל געםאכט. ס דער רעדאקטאר פון ,נאװעל ליטערער״ לעפעװר, װאס האט זיך בארימט געמאכט םיט זײנע אינטערװױען מיט די גרעםסע שריפסשטעלער, איז אין םפנה מיט זײן גאנצער ,מלאכה׳. אײנער פון די, װעלכע ער האט אינטערװיױרט, דער שריםםשטעלער זשאק בולאנזשע, האט אנטפלעקט דעם סוד, װי אזוי לעפעװר ,םאכט׳ אינטערװױצן: ער קומט צו זײן,קרבן*, עסט א מאלצײט, רויכערמ, פלאפלט, רעדט װעגן װעטער א.ץ באשסעלט א ברײטן אינסערװױ, װעלכן דער אינטערװיױרסער אלײן שרײבט אן מיט אײגענע פראגן און תשובװב בזלאנזשע האט נאך אלײן געדארפט לײענען די קארעקסעס פון זײן ,אינטערװױ׳. לעפעװר האט צוגעשריבן א מאסא און זיך אונטערגעשריבן. ס אין אן אינטערװױ םיט א מיטארבעטער םון ,נאװי דזשענניק׳ האט דער באקאנטער פוילישער שרײבער אנדזשײ םטרוג צװישן אנדערן געזאגס: ,מיר האבן קײן שום באגריף נישט װעגן דעם גײסטיקן און מאטעריעלן ״ לעבן ם ן םעגטשן, מיט װעלכע מיר טרעםן זיך יעדן טאג אויף דער גאס. דעם גרעססן טײל פץ מײגע ידיעות װעגן דער ײדישער קולסור און ליטעראסור פארדאנק איך די פראנצויזישע צײטשריפטן. — םיר דוכט, אז די פויליש־ײדישע סארהעלטנישן זענען אויף אגוטן װעג. צוריק מים א פאר יאר האבן א סך םץ או-ז זיך געקלאגט אויף דער צו גרוי• סער צאל ײוץ אין פוילן. איצט האבן םיר״זיך שוין צונױםגעלעבט םיט דער צאל. מיר גופא איז שוין קלאר, אז דאם רעכט םונם ײדן צו דער פוילישער ערד איז היסטאריש און פאקסיש נישט קלענער פון מײן אײגענעם. םיר מוזן זיך צונויפלעבן; אלץ אײנם אויף װאס פארע אופן. םיר דאכס זיך — זאגט א. סטרוג, — אז די אםימילאציע װעט דערצו ברענגען. איך גלויב אין איר. איך האב נישט מורא, װי א םך םון םײנע חברים, פאר דער רײנקײם פץ אונזער ראסע; זאלן די ײדן ארײגברענגען אין אונזער לעבן נײע עלעםענטן, א־ן דער עיקר, זײער לײדנשאסט אץ דיער טעכניק אין באגײן זיך םיט געלט, װאם איז דער אײנציקער פראבירשסײן םזן גרויסקײט א,ץ װערט אין אונזער צײט. — דער צױניזם װײזט מיר אויס צו־שװאך, בדי צו קאנען לעזן די ײדן־פראגע. אזעלכע פ ילישע דיכטער, װי טובים א.ץ סלאניםסקין, באטת כט םטרוג םאר אמתע פוילן. זײ האבן קײן שום ספעציפיש־ײדישעס נישט ארײנ■ געבראכט אין דער פוילישער ליטעראטור. ס אין לןןנדאן זענען ערשינען די זכרונות פזן לואיזע בעטיני. די דאזיקע סרײ איז געװען בשעת דער װעלט פלחםה א םראנצויזישע שסיאגין. זי איז א פאר װאכן סאר דעם שלום געכאסט געװןןרן דױץ• די דײטשן אץ אײנגעזעצט געװארן אץ מפיסד״ װו זי איז געשטארבן אין עלטער פון 26 יאר. אירע מעפוארן וענען דורך אירער א חבדטע זױן פיטהעלםערין אויס• באהאלטן געװארן און איבערגעםירס קײן ענגלאנד. ס אין דארף זשיװעתי (ברעטאן) אױ געשטארבן אין על• טער פץ 86 יאר דער באריםטער םראנצויזישער קונסט־םאלע קלןןד םןןנע. בײ דער גסיםה איז געװען זשןןרוש קלעםאנםןן. סבערגארד שאו האט לעצטנס אנגעשריבן א נײע פיעסע, װעלכע װעט אויםגעפירט װערן אין ,עװערימען״־שעאטער אין לאנדאן. אין שײכות דערמיס גיט מען איבער, אז שאו האט געשטעלט א תנאי, מען זאל איבערפאכן די צענטראל־באהײצונג אין טעאטער. בײ דער אלטער שלעכסער באהײצונג — האט ער גע־ זאגט—װעט דער עולם פרירן פון קעלט און נישם קאנען ,אויסזיצן׳ די פיעסע... ס בערנארד שאז, װאס האט לאנג געקעמפט קעגן יעטװעדן פארשלאג אויםצזפירן זײנס א שטיק אױף א פילם, האט ענדלעך גאכגעגעבן. פארן פרײז םץ נסז.ססז דאלער האט ער ערלױבט אן אמעריקאנער פירפע אויפצוםירן זײן ראמאן ״קאשעל בײראנם בארוף״. דער דאזיקער באקס . ראמאן איז ערשינען מיס העכער 40 יאר צוריק און״נישט געהאט דאן קײן ערפאלג. איצס װעט פון אים װערן א סענםאציאנעלער פילם, אין װעלכן ס׳װעלן ארײססרעטן די גרעסטע באקס־אטלעטן טונײ און דעמפסײ... ס אין בערלין איז געשטארבן, אין עלטער פון 45 יאר, זיגפריד יאקאבזאן. ער איז געװען אײנער פ.ץ די באדײטנםטע דײטשע טעאטער קריסיקער, רעדאקטאר םון דער צײטשריפט ״װעלטבינע״. צװישן אנדערע האט ער״אױך ארױסגעגעבן א בוך װעגן מאקס רײנהארדט. ססאםאס םאן האט פארעפנטלעכט א נאװעלע ,אונארדנונג ״אונד פריהעס לײד׳; חוץ דעם אױ ערשינען, זײנע א רעדע, װאס ער האט געהאלטן בײ דער פײערונג פון דער 700< יעריקער עקזיסטענץ״ פון זײן הײמאט־שטאט ליבעק. דאס ביכעלע הײסט ,ליבעק אלס גײסטיקע לעבנספארס. די אנטשטײונג דער בודענבראקס״. װי עס א-־ז שוין צו זען פון דעם קעפל, רעדט טאמאס םאן אין דער רעדע צומײםט װעגן זיך און זײן שאפן. ס אין ,בערלינער םאגעבלאט׳ געפינען םיר אן אינטערע־ סאנטע באשרײבינג פון דער נײער פילם־שטאט האלעװאד. צוריק מיט א פופצן יאר איז זי געװען א קלײנע גארםנשטאט מיט היל־ צערנע הײזער ״און םיט א האטעל אין דער מיט. אין 1911 איז אהין געקוםען מיסטער כריםסי מיט א קלײנער טרויע אזן א פילם• אפאראט. ם.ץ דעמאלט־אן האט די שסאט אנגעהויבן צו װאקסן. אין 1920 האט זי םארמאגט ססס.35 אײנװוינער, אין 1926 העכער 140.000. עס' געםינען זיך דא 58 גרױסע פילם־אטעליערס אץ 247 םילם־געזעלשאפטן. אכציק פראצענט פון אלע אםעריקאנישע םילםען װערן געםאכם אין קאליפארניע, אזן אכציק פראצענמ פון די קאליפארניער פילמען װערן געמאכט אין האלעװאד. אין דער דאזיקער שטאט געפינען זיך שײנע װילעס, אץ װעלכע פ׳װוינען די פילם-שטערן; צװישן זײ טשארל טשאפלין, דוגלאם פערבאנק מיט זײן פרוי םארי פיקפארד, פאלא :עגרי און הזנדערטער אנדערע. ס אין בערלץ האט זיך' דא נישט לאנג געעפנט אן אויס־ שטעלונג סון רוסישע איק״נען און״ פרעםקן. די דאזיקע אויסשטע• לונג װעס געבן א מעגלעכקײט דער ברײטער װעלט״זיך צו באקענען מיט דער אײגנארטיקער און ביז איצט נישט באקאנטער רוםישער פאלקס־קונסט. ס דער פארלאג ,טעאטער־קארעספאנדענץ״ אין האםבורג גיט ארוים א בוך ,שוישפיל־םענסאר" א %עװי פון דער װעלט־ דראמאטיק״. דאם בוך װעט האבן א רשימה פון 4000 סצענישע װערק, װעלכע זענען אנגעשריבן ״און פארעפנסלעכט ,פון עםכילאס ביז שאץ״. ס׳איז אינטערעםאנט צו װיסן, צי זענען אױך די ײדישע דראמאטישע שאםונגען ארײנגענוםען אין דער רשיםה? ס דאס באקאנטע דײסשע װאכנבלאט ,די ליטערארישע װעלס׳ גיט אפ אין אײנעם פון די לעצטע נוםערן אן ערקלערונג, םארװאס עס״זענען נישט פאראן אינם װאכנבלאט קײן רעצענזיעס םזן די אויםפירונגען אין די בערלינער סעאטערס. די ,ליט. װעלם׳ האט זיך געװענדעט צו די בערלינער טעאטערם נאך פרעםע• קאדטעס. געענטפערט האט גאר אײן דידעקציע: ,מיר קאנען נישט רעכנען אויף א גרעסערע הכנסה א דאנק א רעצענזיע אין ״ליט. װעלט״,און דעריבער האבן םיר נישט קײן אינטערעם ארויםצוגעבן אײך קארטעס׳... ס דעם באקאנטן קאמפאזיטאר װערדיס בריװ זענען ערשי• ג״ן אין א דײטשעד איבערזעצוגג מיט א הקדפה סץ םראנץ װערםעל.