Literarishe bleter · 1926-12-10 · 136 (10.12.1926) · p. Seite 830

136 זא ליטערארלשע בלעטע 830 1 פראפ. געצל זדליהאװיטש | אין נױ־יןןרק איז געשטארבן דער באקאבטער שריפטשטע־ לער געצל זעליקאװיטש. זעליקאװיטש איז געװען אײנער פון די פאפולערסטע נעסען אין דער ײדישער זשורגאליסטיק. צענדליקער יארן איז ער געװען א שטענדיקער מיטארבעטער פון דער עלטםטער ײדישער צײטונג אין דער װעלט ״דאס ײדישע טאגעבלאט״. ער האט געשריבן ראמאנען, דערצײלונגען, שירים, פעליעטאנען, רײזע־באשרײבונגען/ װיסנשאפטלעכע ארטיקלען. אגרויסער שפראכקענער, אן ערודים אין דער װעלט־ליטעראטור אין אבקי אין דער תלםח־ישער, דבנישער אין מאדערנער העברעישער ליטעראטור, — האט ער זיך באזינדערם אויסגעצײכנט פיס זײנע װעכנסלעכע איבערזיכטן אוג־ טערן טיטל ,ליטעראטור א-ן לומדות״. געצל זעליקאװיטש איז געבוירן אין יאר 1863 אין ריטאװע, קאװנער ג־ב. בײ פרומע עלסערן. ער האט באקומען א תלמודישע ערצױנג און ארויסגעװיזן גרויסע פעאיקײטן. גלײכצײםיק הןןט ער געלערנט העברעאיש, רוסיש און דײטש. אין 1879 איז זעלי• קאװיטש אװעק קײן פאריז, װצו ער האטאין דער דארטיקערסאר• באנע שטודידט די מזרח־שפראכן. אין יאר 1885 האט ער זיךבא־ טײליקט אלם דאלמעטשער אין דער ענגלישער עקספעדיציע קײן עגיפטן און באקומען דעם סיטל ערן־לײטענאנט. צוריקקוםענדיק קײן פאריז האט זעליקאװיטש פארעפנטלעכם אין ״המליץ״ און .המגיד״ א ריי אינטערסאנטע ארטיקלען פון זײן רײזע אין מזרח. אין יאר 1887 איז פראפ. זעליקאװיטש אפגעפארן קײן אמע־ ריקע, װאו ער איז א געװיסע צײט געװען א פראפעסאר פון עגיפ• טאלאגיע אין פענסיל״װאנער אוניװערםיטעט אין פילאדעלפיע. זײנע ארטיקלען און פעליעטאנען האט עד פארעפנטלעכט אונטערן אײ־ גענעם נאמען, װי אויך אונטער די פסעװדאנימס ״סםבטױן״• ״ליטװישער פילאזאף״ א. א. װ. ועליקאװיטש ״ האט אויך פאר• עפנטלעכט א רײ״ אפהאנדלונגען אין דער עגגלישער שפראך װעגן ײדן און ײדנטום. דער טויט פון פראפ. זעליקאװיטש האט געמאכט א גרויסן רושם אין די ײדישע אינטעלעקטועלע קרײזן. אברױר אין רעדאקציע א-ך בעט א־ך אזר פ־יינשלעך ז״ן און #פדרוטן אין די ״ליטן■־• בלעננע־" *^לננדיקע נזןזטיץ•• אין דןם נומ. 5 פונם הודש-זשורנאל ״אויםקים׳, א-ן נױ־יאדר,, נעפלנט זיך אן ארפיקל 6ון ב. י. ביאל^כטאצקל װענן דןם קזןנקורם אויף דערצײלוננע;, װעלכןד איז דןן נישט לאננ 6>ןרנןקוםןן אלן נױ• יארקער ,טןןנ׳. אין דעם ד$זלקן ארטלקי לײען איךז ״א קוריאז: ודיזט םלר דן־ באקאנשער בונדלםםישןר םוןי־ און ש־לטטשםןלער א• ליטװאק א ברױד, װאם ןד הזןט באקוטען 8ון דעם װא־שןזן־ שול-טוער קאושדאן זןלבןר ש־ײבט *י אלם *װ•: .םען דע־װוםם זלך דא, אין װא־שע, אז )ני־ם קאנקורם האבן אונטןר אנוןנלםע נןטען אויך *וגןשיקט דןרצ־לוננען י. י. זלננןר און א. ם 8וקס. דל קזןנקו־ם־שוסטים היןבן $ובער באשטיכט, אז די דעדצײלונגןן זענען נישט דרוקבאר...' װןןם *נבאטדןפט מלך, בין איך ז־ער דאנקבא־ דל ה׳ה ליטװאק, קאזשדאן און ביאלןסמאצקי 6אר ז־ןר גופןר בונה אנצונןטןן זיך ם־ן קרלװדע, אבן־ די ידיעה אלז א פאלשן. לוים ט־נן ל־טןרארישע פרלנציפן האב אלך זיך ק־נםאל נישט באם״ללקט און װעל אדך אייף להבא זיך נלשט באט־ללקן אין קלין שום אנאניםע ליםןרארישן קאנ• קורםן און בם-לא האב איך אויך נישש נןשיקט קיין אנאניטן דערצ־• לונג צום קאנקורם פון ״טאנ־• (אױף װלפ־ל עם א-ז םיר באקאנט, האם זלך י י. זיננןר אויך נישט באש״ליקט אין דעם קאנקורם.) םיט בבוד , א ם. פ ו ק ם קאסינקןן־פיקאן ,כרעכם-אוים די קנעכלען׳ 6ון *לע סיבית, איר 6ייער האט דעם קאליר םון ברענענדיקן ברןנ6ן. איר קןנלט הןם די שײנםוםטערן 6ון פדזןםט א1יף א סענצםער. איר אומעט איז — סןוםעט, איר שפ&ס איז — *רליקעניש. איר קלײנביסל װולנאריםעם איז... דער אונסערהויו 6ון א לי8לקע. װי א לי8ל• קע קיןן םיןלי װײזן איר נ*קעטן גויך, און קײנןר װןס דער• פון נישש זינדיק װערי. םארקערסנ די הײליקײס 6ון דער ביןשאןונג, דער װונדער םון אינזער אנאטאםיע אין איר שפאס■ נןקעשקײט• פ־קאנם ע־ןשיק אױ י8ר און אביםל פארגרינט, װי 8לםער קופער. מאדי פ־קאן היןט צו זיך. (י8כס זיך םיר) קײן גלײנן נישס או ף אונזער בינע — װו די םוצערעסין איז... װײב, װײן און אונטןרהו זן. סןלי איז די ערששע פופענגעשסאלם אויף אונזער ב־נע, װןס באלײדיקס נישט םיס 8לצו־מענסשל;כקײס. װי 8 םאדיאנעסע איז זי רײן — אין אירע גראםעסקי. װי 8 םאריאגעסע איז זי דורכייס שוישפילערין. איר םאסקע איז דער גאנצער קערטעח און װי א םאריאנעסע סרינקס זי (װי י. קאטלער זיןגט) בלויז לבנה־פידך און עסם בלויז שסערן־ באנבאנעס). פיקאנס רײנער ילדיש — דער אפרו םאר מײן אויער. דער קרישםאל 6אר סײן שפיאך־וװנסש. אזא אײדעלער, חול• הסועד״ײדישי נישם דער געפיצטער יידיש (װי בײ בערטא גערסטא;>, נישט דער װןכעדיקער הײסער, שפראך־פלאפלןכץ םון... גו׳ 6ון אלע ײךישע סובערעסינס. נישס די קעכנישע ײדישק־יס 6ון אונזערע בינעיםאםעם, נאר עפעם אזוינס, װי אין א נאװעלע 6ץ בע־געלסןןן, אן איבעיגעגאםןנע לויםערקײם, אן איבערגעסראכםער צולהכעיסדיקער קלײנער אקצענם — 6ון אײנעם, װאם קען די שפראך, אז1י נאענט װי די אײגענע ליפן• צו אלע זיבףאכט װינדער 6ון דער װעלס.־ די פראגע םון װאנעס קומם צו םאלי פיקאן (װי צו משה נאדיר) אוא זײדענער יידישז — אפשר װײל םיר זענען בלויז אװעקנעכלאנדזשעט אז1י װײס 6ון אונזער שפראך־קװאל, צו זען אים נענסער און דארששיקעון װי 8 זעלםענער הוננער איז מאלי פיקאנס ששילן, װי אן אפעטיט א־בער צונג און צײן — אן אפעטים, װאס קאן װעלן,?ן 8 ש ער מער, װי מען קאן האבן. מאלי־קאטינקא סוס פראססע זאנן, סעאסריצירט, אבער... עס איז דןך די 6רוםע נאנע, װןןס 6ארה1יבס ם׳קליידל צו אסוזירן קראנקע קינדער... עס איז דער .פיפענפראםעסאו*, װאס מאכס ביליקע םאריאנעסישע קונצן, צו דערהאלטן ביים לעבן דעם — םים דעם אפנעריסענעם שארבן, צו קילן פיבער, צו שסילן םרערן. םײן ליליענלויב צו דיר, םאלי םײן פיקאן: דו אונזער טשאפלינעסע, אונזער געקיוינטע םאריאנעםע, םיס... ב1 מ• לעבעדיקע אויגןו דער חילוק צװישן םאלי םיקאן און אן אנדערער םוברע- םין איז, װי צישן םיר און קאװנערן (אנטשולדיקס װאס מײן אומבאשײדנק־יס איז נישס אביםל גרעסער װי דאס!) קאװנער שרײבם — אינדעיפרי, ניבסערערהיים. איך שרײב בײנאכם... פארן שלאפן גײן, א6ס מים א פול הארץ םים װיין... אלע װעוק פון י. ל. פרץ אין 18 בענדןר דארפן זיך געפינען אין יעדן ײדישן הריז װין, 1 דןצעםכןר 1926.