Literarishe bleter · 1926-12-03 · 135 (3.12.1926) · p. Seite 816

135 4א ליטערארישע בלעטער 816 איר זאלם םיך פרענן װעגן זײ, װןןלם איך נישט געקןנס זאגן קײן שום סײנינג װעגן זײ און נישס װעגן זײערע װערק, פינקס, װי איך װ$לס נישס געקןןנס זןגן קײן שום מײגונג װעגן דער ײדישער קןלןוניזזעיע אין ■*לעססינע. — און װעגן דעם נרויסן ײדישן שריפסשםעלער שלים אש, מעלכער װוינס לעעטנס אין פןויז, הןט אר געהערס? — נײן, נישט געהערכ! — ם־ה$ט דןך אויםגעפירט אין סןריז א1יף דער פראנ• זיויזישער בינע זײן דרןןםע ,נןט פון נקםד.'. הןט איר די דראםע אםשר געזען? — קןןן איך דען זען *לע אוי6פירונגען אין די פןזריזער טעאסערס? דער גרײז־גרויער 50 יןןריקןר קלןןד 6ארער געזעגנט זיך םיס א ליבן שםײכל און דר־קט אוים זײן עו&רידנקײם, װאס ער האט געהזןס א שמועס םים א 6ארשםײער פון ,די ײדישע נאװעל-ליטערער׳*. א. אלפערײ מאדע׳? םען האס ליב בו הערן ײדישע דערצײלינגען, נו גיט. מען זןןנס געװײנלעך, אז אנרי דיװערנון דערצײלס שײן ײדישע מעשיות, האם מען אים ליב צו הערן אין לײענען, אין ס׳איז איגסערעסןןנט. און אסת סןןקע, *נרי דיװערנו? איז ןן ײד, ןבער דןןם ה$ס נישם אין דעם 6אל קײן בןדײס. םען איגטערעסירס זיך מיס ײדישע םעשיות, אבער נישט םים קיין ײדן. — רו6ט גןןרנישט ןןרויס קײן אויפםערקזאמקײס אין דער פרןןנבויז-שער הויפס־שטאט דעי װוקס פין ײדישן ישוב, אינסע• רעםירס פען זיך גארנישט מים דעם ײדישן צענטר, װעלכער שןפם זיך דןןרכ? — דערװײל םילט םען נישט אין אונזערע קרײזן אין סןריז, אז עס זןןל זיך שוןפן א ײרישער צענסר און מםילא ציס עס נאך נישס צו אונזער אויפםערקזןןסקײס. — א ן צו ײדישע שיייבער, װעלכע שאפן יידיש און 6אר ײדן הערשס א אינטעדעס אץ די 6רןןנצויזישע קינסטלע• רישע קרײזן?-8רעג איך. — איך פערזענלעך קען נישס ק״ן שריפםשסעלער, װעל• ר זןןל שרײבן אייף העברעיש ןדער א1יף ײדיש. און װען ראמעז ראלאנם ״װעלף״ אױ װ. י. ק. ט (דראמע אין נ אקםן, ײדיש י*חק טורק$ײ, רעזשי זיגמיננז טורק$לר) אקאפאטע מיט אגארטל (און פריער פון אלץ— יעקב גארדק:). ראמען ראלאנם ״װעלף׳ איז א דאנקבארער מאטעריאל. מער װי עם זענען באװיזן אין דער פיעסע די רעאלע פאסירזנגען, האבן מיר דא געדאגקלעכן געראנגל, װיכטיקע פראבלעמען, װאס װאקסן װײט אריבער צײט, רוים און םביבה. ראסען ראלאן איז דער גרויסער אמת־זוכער, דער קינסטלער פון גװיסן געוויםן; אין זײן דראמע איז דא דער װײטיק, פײן פונם מענטשלעכן לײדנ־ שאפט־שגעון מיט אלע זײנע אכזרױתדיקע פאלגן, אין װעלכן ס׳זענען ארײנגעפלאנסערט מענטשן, װאס זענען״גרײט מקריב זײן זיך צוליב זײעדע װיכטיקע אידעען.' ,דער אינהאלט פון דער דראמע — האט ר. ראלאן אלײן געשריבן אינם פראגראם פון דער ערשטער אויפפירונג דעם 18־טן מאי 1898 — איז נישט פארבונדן פיט אן אײנצלפאל; מיר טרעפן אים אויף יעדן זײטל פון דער געשיכטע פון דער צװײםער רעפובליקאנישער רעגירונג״. און צי נאר אין דער געשיכטע פון דער פראנצויזישער רעװאלוציע? און צי האבן מיר אים נישט געטראפן אויף פיל זײטלעך פון די איצ־ טיקע רעװאלוציעס? װי באקאנט, האט ״װעלף״ באדארפט זײן א רינג אין א קײט פון 10 דראפען, ױאס דעד פדאנצויזישער דיכטער־דענקער ראמען ראלאן האט פארטראכט צו שרײבן. דאם האט באדארפט זײן די .איליאדע פונם פראנצויזישן פאלק״, אין׳װעלכער עס האט געזאלט פארקערפערט װערן די גרויסע פראנצויזישע דעװאלוציע, די װיכ־ טיקסטע געשעענישן, די אנגעזעענסטע פערזענלעכקײטן פון דער רעװאלוציע פון איר אנהײב ביזן סוף .די גרויסע פאליטישע און סאציאלע אינטערעסן, פאר װעלכע די מענטשהײט קעמםט זינט הונדערט יאר״ האבן אין דעם ציקל דראמען באדארפט באלויכטן װערן. פון אט די סו דראםען האט ראמען ראלאן אננעשריבן נןןר 4, און די ״װעלף״ — איז דאס צעפאלן פון דער רעװאלוציע אין דער ארמײ. עם איז .נישט םער״ װי אן ״עפיזאד״ אין דער הערלעכער און טראגישער געשיכטע פון דער פראנצויזישער רע־ װאלוציע. ,די האנדלוגג קומט פאר אין מאינץ אין 1793, בעת דער באלאגערונג פון דער שטאט״. אבער אין דעם ״עפיזאד״ שפילן זיך אפ גתיסע םענטשלעכע טדאגעדיעס און עם דערװעקן זיך אײביקע װעלטיפראבלעפען. זײענדיק געבונדן צו געשיכטלעכע פאקסן, האט ראמען ראלאן ארײנגעלײגט אין דער פיעםע אויך , אקטועלע מאטיװן פון דער צײט, װען די פיעםע איז געװען געשריב( (אץ 1898) — פון מעשה־דרײפוס, װאס האט דאן אויפגערודערט סראנקרײך און די גאנצע װעלס. ,פאטערלאנד, צי גערעכסיקײט?' דאס גלויבן און די האפגונגען אין זיגפונד טורקאװם טעאסראלע מעג־ לעכקײטן האבן גישט אפגענארט. נאך די ערשטע צװײ אויפפירונ־ גען—.דאם צענ• טע געבאס״ און ,דער געדאנק׳— האבן מיר אין אזא קורצער צײס װידער א נײע פארשטעלונג. אין א״ גאלדפאדנס ,דאס צענטע גע• באט״ האט אונז ז.~טורקאװ געװיזן מאדערניזירטע ײדישלעכע שפיל, — א געמיש פון פריפיטיװער פאלקסטימלעכ ־ קײט און הײנס־ צײטיקער סצעני־ שער אקטועל ־ קײט; אין ל. אנדרעיעװס ״דער געדאנק״ האט מען אונז באװיזן ארטיסטישן פסיכאלאגישן שפילן אין ראמען״פון רעאלע מענטש• לעכע איבערלעבונגען. אין ראסען ראלאנם .װעלף׳ האט ז. טורקאװ מיטאמאל דערהויבן די בינע און די אקםיארן צו"אוניװערסאלע מאטיװן, צו העראישע געשטאלטן. די ײדישע בינע איז זײער ארעם אין אײראפעישן רעפער־ טואר, אונזער אקטיאר איז װײניק״ צוגעװײנט צו״אלםענטשלעכע געשטאלטן און אונזער טעאטער־עולם האט נישט פארדײעט קײן גוטע אײראפעישע פיעסעס אין ײדישן טעאטער. האט מען דאך א 15—סצ״יאר פארײדישלעכס דעם גאנצן קלאםישן רעפערמואר, און די װעלס געשטאלטן האט מען אנגעסאן א בארד און פאות, ראםען יזיין *;־י״יי.