Literarishe bleter · 1926-11-26 · 134 (26.11.1926) · p. Seite 798

134 זא ליטערארישע בלעטער 789 א1יך פארקערט-כיט אײן װארט, מיר באנוצן זיך םיט שסחים און נ#האנדלען אונזער שריםט אייך אלם דעקאראםױוע ןנװענדינג. װי עם זעט אוים, איז טעיקא קיװא א קינססלערין, װאס האס ליב גי זינגען נישט נאר פוםשיניס אריעם 8ין דער עקזזן- םישער מאדאם בוסערפלײ... ל$דז, נןװעמבער. יצחק ליכמנשטיױ קערם-אויך פון אוינן #ר$פ. גלײכצײםיק האם זי םיר דעסאנסטרירט די יאפןנעזישע שריםס־אײגנשאםט, אייף איר אײנענע םןטןגראף־קארטל. מיט א שמ־יבל האם זי גוגעגענן: אונזער שריפש איז אפהענגיק פון אוםשטאנד-אייף א לענגלעך פאפיר שרײבן מיר סון אייבן אראפ און אויף א נרײט פון לינקס א1יף רעכטם און אזיב איר װילט ײדישע קולטור-טעטיקײט אױ נױ-יארק שטייט אויך נישט אפ, און ןס שטיט אויך נישם אפ דער ביל־ דיננם-דעפארפאטענט פון ארבעטער ריננ, װאש האלט אוים די ױערמאנטע א. ר. לערער קורסן. גירע קעלפ?רשא6טן זענען טעטיק אוי6ן פעלר 5ון דערצױננ, נרינרן ש׳ילן, שאפן קינרער־ ליטעראכור א. ד. נ, בײ אונזער ביםל ןן־עטקײט איז דאם גןןינישט קין קלײ־ נער סך־דבל 6ון ײרישןר קולכורעלער טעםיק״ט, פון ״רישער דערצױנגס־אדבעט. נ־שם קײן טלוכר״ װאם גא־אגםירט פןסטע בורזשעטן, נישם קין רײצע קזןרפאראציעכ, װ$ם שפןלן צו זי• כערע יערלעצע פוםעם, נישט קײן פריװאשע נבירים און עשירים פ־נאנםירן אט רי אלע אנשטאלטן. אינטער זײ שסעקט בלרז דער א־רעןןל־זם 6ון די באוװסם־ זיניקערע םײלן צװישן רי ײרישע ארבעצער און אנרןרע פאלקם־ עלעםענטן. װער נײט אין דעם לערער־סעמינאר, אין דעם *רבעםער־ ריננ־אונױוערזיטעט, אויף רי א־נעםער־ריננ־קורסןז הויפטזעכלןך םענםש;, װאס הארעויען א גא:צן טןןנ, װ?ם רורשסן נאך כילרונג און שפזי.רן רערױף $פ עםלעצע שעה בײנאצם. וײ שםארן אױך אפ עטלעצע ראלפר צו באצןלן שצר־ למוד. 5ון אט ד• נעלםער װןר; אױבגעהאלטן די דאזיקע װיצשיקע אינםטיטוציעם. 5ון װעםען װערן אויםגעהאלםן די ײרישע שולן, די צענ• דליקער שולן 6ון אלע טיפן, װו אונזערע קינדער קר־נן זײןר ײריש־״ראנרעם־ץע, ײדיש־תעלטלןצע דערצױננז הויפטזעצלעך פון די ןלםעין״ מערםטנם באװוסטזיניקע ארבעטער, װןם פארשטײען די נױטיקײט צו נעבן וײערן קינרער א בילרוננ אין ײריש, א חוץ דער, װאם ןײ קרינן אין די פאבליק־םקולם. געװים, די פינאנציעלע כחית, װאש אש די קולטורעלע־ און בילרונג-אנשטאלטן פארםאגן, זענען םוראדיק אוםזיצער און םוראדיק נישט נענונ. אבער וײ האבן אלע א שטארקן רעוערװ־ קאפ־טאל. ראש איז דער אירעאליזס, די איבערנענעבנקײט, די אפפערװיליקײט און דאם באװוםםזײן. אט די נײםטיקע ,פאנדן״ באזעלן די טוערס, טרײבן וײ צו פארקוקן אויף רי שװעריקײטן און צו ברעצן די װןנפ םםש םיט די קעם. ןזט איז דער קאםפײן פון די אוםפארםײ;שע ארבעםער• רינג־שולן. זײ הוןבן זיך יןפגעטײלט פון דעם ארבעטער-רינג און דערטיט אפנןשניטן א שײל פון דןר שטענדיקןר הצנסה. הוןבן זײ רעיפון נןליטןו אבםוןלוט נישט. ברי צו רןקן דאם אנגע• װוירענע האבן זײ פארטאפלט, פארררײפאצט זײער ענערניע, זיך נעטםען צו דער אדבעט םיט םער בח אין נישם נןןד ז/נען וין נישט ןןפגןשװאצט נעװארן — זי װערן בםרר שטארקער, וײער קאמפין פאר ארײנקריגן;אך 1000 קינרער אין די^שולן שטיצט זיך אייף א נא;ץ באשטיטםןר און ריכטיקער כינח. זײ װײםן, אז א לאנגע צײט װעין רי שולן םוון זזנקוםען צו אלערלײ ״אונטןרנעמונגען״ און אפעלם אין ןונרערע עניןכע אין צוזאמענהאנג מ ט דער קאםפאניע, װאם די אוטפאר־ טײישע אדבעטןר־ריננ שולן האט פארנןגוםען אין נױ־יארק צו באקוטען נ־ע 1000 קינרער א־ן זײערע ײרישע נױ־יארקער שולן׳ שרײבט א. גלאנץ אין נױ-יארקער ״טאנ״: די טוערם א־ום אט די שולן, ספעציעל די פרױען, האבן אנגעהויבן א באװעגונג צו נרינרן ײרישע קינרןד־גאיםנם. רןר אנהײב א־ו שױן געםאצט גןװא־ן. און רי ־אװענוננ :אנט צו זיך צז צןװאקס;. די אינטעלינענטע בוחי.-״ װאס ארום דער ײר־שער לינקער א־בןשער־באװעגוגנ, האב; נעעפנט אן ״ארבעםןר־אוניװערםיטעם״. די לםודים הױבן זיך שוין אן די װאך. דער אנהויב פאר אזא אינםטיטיציע איז שוין געםאבט נעװוזרן טיש עטלעכע יו^ר צודיק. ןובעד ר,ײ=־>ןר װןרש דןר אנשטאלש או־סנעברײם. עם װעי; )!ז־ײננןנומןן אין דעם לער)־קורם א פך ײרישע געננשבאנרן. עם װןרט א־יך צוגעגעבן א ספעצ־עלן לערעי־־אפטײלוננ. די אריעטןר, װזףס װעלן זיך פילן נעניינט צו װערן ײדישע לע־ער׳ װעל; קריגן א פולשטענד־קן אונםעיריצם סײ אין די אלגעמײגע, רע־צו נײט־קע געננששאנרן, םײ א־ן די ספעציעלע ײרישע לםיר־ב. דער ״אוניװערם־טעט״ האש א־צט אן אײנענן גןב״רן, װו עם איו נאנץ כאקװ״ם ו־ך צו לערנען. צו דערועלבןר צײמ האכ; זײןי םעטיקײש פיט אפגן־ פריששער ענ־רג־ן באגײש די פריןרריקע ײרישע דערצױ״ג אנ־ שטאלט;. די א־בעטער־ריננ לערער־קורםן 6־רן אן וײן־ א־בעט און קלײבן ז ך דאס יאר אױישצילאזן א היפשע נרופע לערןר און םר,ם אינטעלינענםן םןנןר און פרויען. די ןלשםשע אינםםיטוציע פין דעם םין, דער ײ־ישןר לערער־םןשעאר, האם זיך צי זײן 9־טן לןרן־יאר ארײננןקליבן אין א נײעי, פ־ל גיעסערעי און פיל באקװעםערןד דירה און אײננעפ־רם א נאנצע רײ נײע לםודים. רןר שלום־עליצם ׳ אינםםיםוט, װאם האש אונםער״ זײן אויפזיצט עטלןכע צענרליק שולן איבערן לאנר, קלײבט זיך הײ־ יאר נאך םער צו פאישפדײטן זײן טעםיקײט. אונטער דעם נײעם פ־ןזירענש פ־ן דןם אינפטיטום, דעם ק־יטיקןר און קולטור־ ט־ער שמיאל נינע־־, װעש דער אנששאלט, װאם האט שוין אזײ 6יל אויפנעטון אויפן פעלד 6ון דןרםארעינער ײדישןד קולטור, זוצן נאך םער צו פארצװײגן זיך, ארײננעםןן אלץ םער עלע־ םענםן, אלץ םןר קולטורעלן בוחות. ןם איז נישט קײן פיאזע צו זאגן, אז דער שלום־עליצם אינםטיםוט װעט הײ־יאר פרוװן אויף אזײ װײש צו פא־שפרײטן רעם קרײז 6ון זײן װירקונ;, או דארט זאלען קאנען נןפינען א פאםנריקן פלאץ אלע, פין קלײן ביז גרײם, 6ון דעם ידישן שול־קיגר ביז רעם ײדישן שריפש־ ששעלער. דןר ײריש־נאציאנאלער ארבןטער־פארבאנד״ װאס איז רןרװײל רי הײפטששיצן 6ארן דערטאנשן ײרישן לעיןר־םןטינאר,