Literarishe bleter · 1926-11-19 · 133 (19.11.1926) · p. Seite 771

771 ל י ט ע ר א ריש ע ב לזטער 133 זא ר ע צ ע ב ז י ע ס £ון רעם ײרישן לעננם־ששײגןר אין צװײטן העלפט £ון 5אריקן יארהונדערט׳ װי אױך א וײ £ײן־אױ£גע£אסטע טיפן £ון דער ײרישער קלינששעטלשער פביגה אין יענער צײש. ןןבער דער עיקר כאטײש £ונם װערק איז, װאם עם איז נעװען £ון די ערשטע ײדישע ראםאנע, אין דער נײער ײדישער ל־טעראטור, נעשריבן אין א £ײנעם־ פלים־קן ײדיש, ם־ש א רירנריקער אױפריכם־קײט און אין א שפאנענדיקער £ארם. ,סין דעם .:)•ןר־־ארט״ *ים ביר) נ• בן. ט. ־. שטײן־ ע־ר אץ ה־נזל. דראטן £.ץ חם־דיש; ל;=ן אין דרײ אקםן. סא-ראג ח כזטזןזע װארשן;וצז*1 ססז ז. דער ערששער א־ינדד ק פ ן בוך איז ז־־ער א גוטער. דער מחבר האט זיך נישט פארמאסטן איבערז־ינע כוחות, א־ן דעריבער אױ אויף יעדער ז־יט קענטיק דער שטעמפי פון אויפריכטיקײפ. עם פילט זיך א אינטימע באצױנג פין מחבר צום ששאף פ.־ן דער דראמע. ם׳איז לעצטנס א זעלטנהײט, אז א ױנגער מחבר זאל זיך נישס אנבלאזן װי די זשאבע אין קרילאװס משל... דער גיטער א־ינדרוק פין ב*ך שטאמט אבער נאר פו-ין דער אויפריכטיקײט און אינטימקײט, מיט װעלכע ס׳איז באארבעש דאס אינטעלעקטועלע פראבלעם פון דער דראמע; פ,-ין ד ר א מ א ט י ש ן שטאנדפונקס איז די דראפע גאר שװאך. ער האט כמעט נישט פר־בירט גובר צו זײן זײן דראמאטישע אימבאהאלפנקײט. די גאנ־ צע דרײ אקטן זענען נישט מער װי פארשידענע װאריאציעס פון אײן און דעםזעלבן ״װיכוח פון װעלט־אנשוױנגען״ אן דער מינ■ דעסטער דראפאטישער האנדלונג. א.-ן דארט, װו דער מחבר פתװט ארײנפירן עפעם א דראמאטישער האנדלונג, א דראפאטישן קאנ• פליקט (װי אין דריטן אקש, למשל: דער נסױן סון טעמערלס געלט, שלפהם אינערלעכער קאמף) איז ער זײער פרימישיװ, און ער בא• גײס שװערע פעלערן. שלפה, למשל, װאס קען נישט ג־בר זײן אין זיך די ״ערד״ און לײדט שרעקלעך דערפון, װאס ער איז גרײט אומצ־קערן זיך צו װײב און קינד, װערט פלוצלונג גענעזן םון טעמערלס געלט: — ״כ׳װעל װײטער קענען זײן א מענטש׳... ס׳אי, זיך אבער שװער פארצ־שטעלן, אז די דאזיקע אויסערלעכע פעגלעכקײט אויסצומײדן דעם קאנפליקט, זאל אזא פערזאן װי שלמה קענען פארבײטן זײן פארלוירענע אינערלעכע גבורה. ״ דער מחבר האט אלײן צעשטערט דעם װערט פון אײנעם פון זײנע הויפט-העלדן; װײל אנשטאט א טראגישער קעמפער װערט ער א נעבעכדיקער אומבאװוסטי,יניקער צבועק... אויב דראמאטיש איז די דראמע גאר שװאך, איז אבער דער• פאר איר פראבלעמאטישע ז־יט זײער בולט און שטארק געצײכנט. כאטש אויך דא איז דער מחבר ערטערװײו צו ״רעאליסטיש״ אין די שמועםן פון די חסידים צװישן זיך. ער פאלט אר־ין אין אטאן םון א ליטערארישן פאנאגראף, װאס נאטירט אומשעפעריש. דער אײביקער קאמף צװישן״ ״ערד און הימל״, צװישן גײן צום אמת איבער די מענטשלעבע קעפ און צװישן צופאםן דעם אמת צו די שװאכע מענטשלעכע כוחות; צװישן דער אבסאלוטער איבערמענטשלעכער הײליקי־ט א־ןדער רעלאטיװער—מענטשלעכער; דער אײביקער קאמף װעגן דעם װערט פץ יחיד און כלל,— האבן אין דער דאזיקער דראםע באקומעןאן אויםדרוק אין אן אוצר ״פון טיםע אפאריזםען און געדאנקען. זײ זענען אזוי רײך,. אזוי טיף פארװארצלס אין דער חסידישער ירושה, אז זײ װאקסן אריבער די שװאכע םארם סונם װערק און װערן אינטערעסאנט אלס זאך פאר זיך. למשל, דער פארכאפנדיקער דיאלאג פונם קאצקער מיט שלםהס שװער אין צװײטן אקט. אין דאזיקן״פרט האט'די דראמע אביסל ענלעכק־־ט צ־ם ״דבוק׳. דארט װו די גאנצע שװערקײט ליגט אינם פראבלעמאסישן מאפענט *— זענען די םיגורן גוט און שטארק געצײכנט״ באזונדערס דער רבי. װען די דראמע זאל זײן קורצער, װאלט זי געקענט װערן א פרעכטיקער פראלאג פאר א דראמע פונם קאצקערס לעבן אין דער צײט, אדער נאך דער צײט פון זײן דרײצניאריקן שװײגן. י• ראפאפארט יןקב דינןזאן - הנאהכי^ והנעיםים■ אדןד דער שװפרצןר ױננערםאנטשיק, רא זאן אין פ־ר םיילן. פארלפ: .*חיםםר', יזארשע 364 זײםן. ״הנאהגים והנעיםים אדןר דער שװארצער יוננעיםאנטשיק״ (אין די ניז איצטיקע אוי£לאנעם — ,דןר שװורזנער ױננער םאנצינ״) איז דןר ערששער ירישער נןדרוקטןר ראםאן £ון יעקכ דינעזאן. דער ראםאן א־ו דערשינען אין װילנן אין יאר 1877, ם׳װערט איצט 50 יאר זינט דאם װערק איז אפנעדרוקט■ דאם װערק £ין דעם ייננן, ב־ז דאן װיניק־באקאנטן מחנר, האט נעהאם אן אױפערנעװ״־נלעצן ער£אלנ אין א קורצער צי־ט איז דאם בוך £א־שפרײמ נעװארן אין א 10 םויונש עקז. און אייך שפעטער אויסנעהאלםן עפלעצע אױ£יאגעס. דער ראםאן װי אױך וײנע הויפם־העלרן זענען געװאר■ שםארק פאפולער בײם ײרישן םאסן־לעזער. פ׳איז כםעט נישם נעזען קײן אין ײדישע שטוב, װו אלע םיפנלירער £ון רער םשפחד״ אלט און ױננ, כאן און £רױ, זאלן נישט האבן נעלײענט און איבערגעלײענם רעם ראםאן און גישט £ארניסן רערבײ הײסע מיבלײדיכרערן אויף די יײרן £ון די אוםנליקלעצע ױםף, רוחםה אין ראזע. די נעםען פון דעם שװארצז ױננערםאוטשיק, משה שניאור, ם־מ;ײן חבריא, זענען נעװא־ן בײ אלעםען א שם־דבר £אר צמעקעם אצזרים און םערדער. שוץ א־ן דעם ראויקן ראטאן, געשריבן דורך יעקב דינעזאן אין אײלעניש, אין עיכער £ון 20 יאר, האבן ט־ר רי באזונדערע םעלור״ און אײ״נשאצטן £ון דעם ליבן, םענםיםענטאלן רינעזאן• עם לינט דא אויכנענאפן די םפעציעלע ליבע און פיעטעם £ין יעקכ דינעזאן צו £רויען און קינדער־טיפן. םיט א באזונדערער באהארציקײם מאלם ער די םילדע םײרלעך םיט וײער איי£־ רלצטיקער ליבע, װאם קײנע שװערע אוםשטענק קאנען זי נישם בא£לעק;. באנלײך םיס די צארטע, שטילע, רײנע נשמות, װאם קומען־אוס ט־ט וײער טרײהײט און איבערנענעבנקײט, פירט דינעזאן ארוים א רי שלעכטע, £ארדארבענע נפשית םיט £יל גי£ט אין וײערע £ארקריפלםע נשםות. וײ שםעלן זיך נישט אפ £אר קײנע קרבנית, און זײ דער£ירן זײערע שלעצטע כחשבות ביזן ם־ף. יעקכ דינעזאן קארנט נישם קײן פארבן װי שװארצער און װי העםלעצער ארױםצוברענגען זײ £אר אינז. עם װערם £אר־ שפרײט דויך וײ א נןץ און קײן זאך קאן זײ נישט אפהאלטן פון דעם םענטשן־נע£אננ■ אין ״דעכ שװארצן ױנגנםאנפשיק׳ האבן טיר רי צװײ עקםטרעםע טיפן: £ון אײן וײט-נוטע, אוי£־ ריצטיקע און לײדנדע, און קענן זײ-שלעצטע, פאלשע, םערדער. און הן רי ניםע און הן די שלעכשע זענען ב״ דינעואנען שטארק איבערנעכריבן. אבער אזוי איז שײן דער שטײנער בײ די דע־ םאלםדיקע םענטיםענטאלע ראםאניכטן אויך רי פארם £ון זײן שרײבן אח דא א פריםיםיװע עש לינם אין דער םאניר £ון אוי££אסן טיפן, £ון שילדערן צוואםענשםויםן אן א שיער אום־ םיטלבארקיט, א£םאטל א£ילו קינדישקײם. אבער נאך אלע אט די חםרונות א-ז דא אין רעם א באזונדערער חן, װאם נעפעלט, װאם רירט. טען װערט ארײננעצוינן דודך אט דער פשטות, םען װערט באהערשש פון דער תםימות און םען טרוים דעם םהבר, טען נלויבט אים, םען װערט םיטנעצויגן טיט די העלדנס פרײדן און לײרן, םען £ארניסם םיטלײר־טרערן אױף די אלע םורענױתן, װאם קוטען אויף די נוטע, רײנע און ערלעצע דורך רי רכילות, םםירות און כלערלײ פאלשקײטן £ון די £אלשע, £א,־דארבענע. אין ראםאן וענען אויך צעװארפן £יל א־נםערעםאנםע שטריצן