Literarishe bleter · 1926-11-19 · 133 (19.11.1926) · p. Seite 767

767 ליטערארישע בלעטער 133 .זא זײן בןליבסער שיל־סביבה• עם איז *רויםגלק פען כןנמיםענסאל, װײניק נאסירלען/ *ין 8 נעסל פין חלום1ת קינדער אן נליט אין 6לײש, שװעננדיקע, םלאכים, ,גלוםע;' דאן-שסריכן 6ין נײעם שסײגער, געענדןרםער ססיכיק און פוישע איםנולס;. עם איי 8 שרייענדיקער ןנזןג, װי6ל ש6ע נון 6ארבן עס 6ארםאגס די סיאנערן־חברה 8ין דער ײדישער 6אלקסשול: קאםף מים דער םביבר., עענונדענער לש1ן, ליבע צי ארבעם און עים נײעס אינהןלס. די שול״ליסעראסור װאלס עס געקענס נןך מער 6*ר3רײטערן, 86רסי6ן, ע6ענען נ ײ ע האריזאנסן, אבער, װי געזןגם, װערס עס 6ארשװיגן. פלויז םיםן לירער מאסערי8ל ײיי 8 ביסל לײכסעי: נסתי קװיכקא, םאני לײב און נןך אײ• ניקע האנן דא געפינען דעפ ■אסיקן סאן אין שעראך-פןובש 6אר אונזער קינד. 6אר די קינדער םין די עלםערע קלאםן איז די שװע• ריקיים א ביסל געלינדערט. זיי האב־ 6ארשסדנדעניש 6אר םארגאנגענהײס, םיס זיי קען םען שסודירן די װערק סון אינ• זערע קלאסיקער אין זײער געשיכסלעכער ראם. אבער דא זע• נען דא תביעית, װאס דאר6ן געשטעלם װערן אונזער ליטערא• סור אין אלגעםײן: עם 6עלט אס6רישנדיק;ר ששאף נאך די לאםעס סון םישקען, םיביהס קלײנשםעטלדיקער תםיםות און אשס עשירית 6ין זיין חסידיש־ננידישער אידעאליזאביע. נישסא קיין העראישע םאםיװן, סראבלעםען״ליטעראסור, לײװנטן סון קאפף און סאציאלן געראנגל. ם׳סיז עם זוצן א־ן איבערזעצינגען אין אזוינע זענען בײ אונז אויך נישש בנפצא. לםיף די ארבעט אין דער אװ:ט.שול, בײ דער ייגנט און צװישן דער ארבעםער^מאסע. 6ון די .כאנציע שװײגס׳ און די סארםרהשחירהטע נײסארינם א־ז ארויסגעײאקסן א ריזיקע ארבע• סער־באװעגינג םיט םארכייען אין שאסירונגען. װער האס א־ן אונזער ליסעראטור באפערקט דעכם שטראס, װאס האס געריזלס אין די געדיכםלנישן 6ין ארבעטער־עולם? 8ארװאס דצרף זיך דער א־נםערװאקםנדיקער ן־ןר דװקא קװיקן םיס די קאםרילעװ• קער בלאסעס און זומסן 6ין דער קלײנבירגערלעכער סביבה? - שסײט עו און םאדערם א תיקון 6אר דער רעװאליציאנערער פארגאנגענהײט, קינםסלערישע עםאציןנס פאר די מארסירער 6ין זײן װעלט־אויםסאםינג. די ליטעראטור, װאסשסארט זיך אן אויף אים און װילאיפ ד ע ר צ י ע ן, םוז עס אינם נעבן. חברה. דאם זײן אגגעװיזן אייף?ױ 8לײן, אן די ק ל א ס י ש ע בײש*ילן, םיז זיך סאםאל אסרו6ן א1יף דער סארםירינג פון קינדם שסראך און זײן װארם-א1צר. און פארםאגס דען נישס די ערשסע שול־סביבה קײן גענועדע םאםיװן צו באפליגלען דעם בארו6ענעם דיכסער אין זײן שא6ן? אם האס דאך ■רץ, װעלכער איז געשםאנען בײם װיגעלע 6ון קינדער-הײם, געגעבן סײנע םוסטערן סון קינרער״לידער. װי איז דער קאנ• סאקס 6ין הײגסנקן דיצסער פיס דעם ערש:ן דערציערישן אנשסאלם פון זײן ציקונםםיקן לעזער? אין׳ װי באװוסס, םיז דא זײן 8 שםענדיקע שארבינדונג, װארים דאם לעבעדיקע קינדער-ארגאניזם האלם אין אײן ארויםװאקסן פון דער נערינג, װי זיין פיזישער גי6ל םון די םלבושיס. אין די ערשטע לערניארן סון דער םאלקס-שול װערס נאך בולסער דאם סעלן 6ון קינססלערישן מאםלייאל, ציגעסאסט 6אר דער שיל. אלס;ר קאציזנע ב״זערס זיך, 5ארװאס די ײדישע לערנביכעי נוצן נישס א1ים ,דעם סאלענס און סײנעם געשםאק סון ײדישן שרײבער פאר דעם פילבארםםן ײרישן לנזער-6אר דעם קינד׳ (לים. בל. 125). אבער ביעטערט אדורך אינזער ליםעראםיר 6אר די העכער צװאנציק יאר און בא• םערקס: װער האס זיך באם־ם צו געבן אס דעם קינדערשן סיפ, א1יב םער װי דרײ-פיר קלאםיקער אונזערע, װעלכע שביגלען א■ דזם העלדן־סי■ סון זייער עלסערנר צײם. אס דער םאםעריאל סילםיאוים און װערם א־םצאליק װארלרם אין אינזערע כרעסטאסאסיעס. דאס ײדישע לעבן האם זיך שיין װײם אװעק• גערוקס 8ון די אםאליקע שסעסלעך אייף ד,ם ארס 6ון די םיסלעלםערלעכע חדריכש זענען אייסגעװאקםן הונדערטער שולן, דאס יידישע קינד װערם רייף אין א נײעם שטײגער, אבער די כרעםםאםאטינ-לישעראםור בינדס אים אלץ אן אסאציאציעס און ,תוספית־יום סוב־קעלבל׳ און .לבן הארםי׳. עס סעלס םינסערער-שכאף 6ון דער באנײטער םביבר,׳ 6ון באפרײסן ײדישן קינד פים ז־ין װירקלעכן אינםערעסן-קרײז און גענום• סולע שאסוננס-געביטן. איז דאס א סאיזען 6ון ײדישן שר״בער. װאס םאכס.כים אונזער עסאכע, אדער עם קען נישם באאײנ• סלוםן זײן םןנטאזיעז עם װייםיקס דער לערער און זוצם קאמ• ביניסםיטלען א1יף אארסילן דעם בלויז. האס ־עקב סאס ל1ים זײנע םעגלעכקײטן צוגעםראגן דער שיל ,א קראנץ בלופען׳ און אנרערע ארבעםן, װו ער •רוװם צו םאלן דאם קינד אין אויה די שפורו פון שלום-עליכם און טשעכאװ וניאל טשארני 1 באדענװײלער 6אר א ■־־נסיאן סון צױײסער אדער גאר דריסער מדרגה... אבער דענםטםאל. מ ם סוםצן יאר צוריק האס נאך דער הער רובסערט נישם געהאט קײן ■ענסיאן, נאר פער נישס, װי פארדיננען אײן שסאק 6ון זײן הײזקע 6אר די זומער-געסט. ,און אס,—דערצײלם ה׳ רופפערט, — האם ז־ך אין אפריל 1910 באװיזן צי מיר א סשעקאװער ■ארשוין םים זײן 6ר1י און גענוםען דינגען בײ מיר דעם אויבערשםן שטאק. ,כ־האב 8אר די 5 ציםערן נעבעסן 1400 מארק פאר דעם גאנצן םעזאן, אבלר דער דאזיקער •ארשוין, װאס כ׳האב גלײך סארשטאנען, אז ער םוז זײן א קינסדלער, האט זיך ארויסגערופן נאר םים סססנ םארק. סוף) םיין גוסםוסיקער דאקסאר םוז געװיס געדענקען װען אול װו מײן ,קאלענע שאלעמאלײכעט׳ האס זיך *ויפגעהאלסן אין באדענװײלער. און ם׳איז געװען דער ערשסער 6אל אין דער ■ראקסיק סון אס דעם דאקסאר. אז ס׳זאל קימען צו אים א ואציענס ,אויסהערן׳ גאר אים — דעם דאקטאר — און נישס סארקערס... און ער האס דך םאקע דערםאנט, אז אס דער .איםער שסאסיקער של1ם עליכס׳ איז דא געװען אין 1910 און 1911 און געװוינט האס ער אין ןיעם ■ענסיאן רומערם. האב איך זיך אװעקנעלאזם צום •ענסיאן רוטשערם, — א צװײ.שסאקיק הײזל אין םאםע עק פון באדענװײלער און שםם