Literarishe bleter · 1926-11-19 · 133 (19.11.1926) · p. Seite 766

133 זא ליטערארלשע בלעסער 766 און מער װערן אײראפעיש און דאס פאלעסטינער — העברעיש. סוף כל סוף מוזן דאך די, װאם גלויבן אין ײדיש, אויםהערן זי באטראכסן װי א מין בריק צװישן אונזער פארגאנגענהײם און אונזער צוקונפט. געװײנלעך קען נאך א סך געזאגט װערן פאר און קעגן דער רעפארם. און לכליהדעות איז די פראגע א צו־װיכסיקע, פען זןןל זי אײלנדיק און םיט לײכטדן באהאנדלען. מיט דער םעגטיםענטא־ לער און טראדיציאנעל > פארםעלער זײט ם־ן דער פראגע קענען מיר לײכט צי נישט לײכט אויסקומען, װען מיר װעלן װיםן, אז דאס ײדישע לעבן פאדערט עס און אז א גאנצערער און םולערער אויסדרוק פון אונזער גאציאנאלער אײגנארטיקער אקטיװיסעט װעט ארױסקומען פון דער רעסארם. אבער זי םוז נישט׳פארטײאיש, םיט קענטניש און מיט דעם גויסיקן אנאליז פ.ץ אונזער אלזײטיקער װירקלעכקײט אין אלע לענדער שמודירט װערן. און נאך א קלײניקײט: ס׳איז זײער נישט אנגענעם, װאס פונקט אצינד, װען ם׳הערן זיך אזוי פיל אויפריכטיקע און פאלשע קינות װעגן א־נזער ליטעראטור און איר צוק־נםט, זאל פ־נקט אוים״ געהויבן װערן די פראגע םיט אזא היץ. אזא װיכטיקע און גרינסלעכע רעפןןרם דארף דורכגעפירט װערן נישט פ־ן לית־ברירא, נישס װי א .ראטונעק׳ — װי אײניקע װאם זענען פאר דער רעפארם מײנען עם, נןןר װײל און אויב מיר גלויבן, אז זי װעס ברענגען די נויטיקע שעםערישע גאנצקײס אונזער ליטעראסור, דערנענטערנדיק זי צו דער לעבעדיקער ײדי• שער װירקלעכקײט. נאר א קאנגרעס פון ײדישע שריפטשטעלער און קולטור-םוער סון אלע לענדער באװאפנט סיט די אלע נויטיקע היםטארישע און סטאטיססישע מאסעריאלן, װעלכע זענען דערצו נויםיק, װעט קענען אננעמען אבאשלום — די רעפארם דורכצוסירן אדער אפװארםן. איזאלירטע, ארטלעכע אקציעס און באשלוסן בנוגע אזא װיכטיקער היססארישער און פראקטישער פראגע װעלן נאך שטאר• קער, אפשר, פאםאל פאכן דעם קריזיס אין אונזער ליטעראסור. העברעישער עלעמענס װעפט זיך אלץ מער אוים םונם מאדערנעם ײדיש, פונקט װי אט דער עלעמענט װערט אלץ קלענער{אינם הײנטיקן ײדישן לעבן (אויסער פאלעםטינע). דאס ײדישע לעבן װערט אלץ םער און מער לאטײניזירט— ריכסיקער — אײראפעיזירס; דאס ײדישע לעבן טראגט שוין לאנג■ דעם אײראפעישן פלבוש, די אײראפעישע אויסערלעכקײט— פאר• װאס זאל די ײדישע שפראך, די מאדערנע גאנץ און גאר אײרא• פעיזירטע ײדישע ליטעראטור זיך נאך אלץ צירן מיט די שײנע אראבעםקן, מיט דער גאלדענער עקזאטישער עטרה, װעלכע קלײדט איר שײן נישט? אםת, דער אלף בית איז בײ אונז געװארן געשיכטלעך א נאציאנאל־רעליגיעזע פארמע, װעלכע האט ארײנגענומען פאר־ שײדענע פרעמדע אינהאלטן און שפראכן; אבער דאס איצטיקע ײדישע לעבן נויטיקט זיך שוין, װײזט אויס, נישט אין דער ״אלפאבעטישער א־יטאנאמיע״: איז עס דאך א פאקט, אין װעלכן מען קען נישט לײקענען: דער ײדישער אלף בית שטארבס איצט אסך שנעלער אפ אין אײראפע און אמעריקע װי די ײדישע שפראך. ס׳זענען דא טוחנטער און צענדליקער טויזנטער ײדן, װעלכע רעדן און פאר־ שטײען ײדיש, אבער קענען נישט לײענען ײדיש צוליב דעם איצטיקן אלף בית. און זײ װאלטן אפשר טאקע געװארן ײדישע לעזער, װען מיר נוצן דעם אונױוערסאל־אײראפעישן אלפאבעט. אויך פון א פעדאגאגישן שטאנדפונקט איז די רעפארם אפשר נויטװענדיק: די מאדערנע פעדאגאגיק שטרעבט אלץ מער צו פשטות און נאטירלעכקײט אין די ערצױנגם־מעטאדן. פארװאס זאל דער פאטער, װאס װיל לערנען זײן קינד ײדיש, מ זן עס מאטערן מיט צװײ אלפאבעטן, אין דער צײט, װען ס׳װאלט פיל נאטירלעכער און פיל גרינגער זיך אויסגעלערנס ײדיש, װען זי װערט געשריבן אין לאטײנישע בוכשטאבן. נישט פון קלײנער װיכטיקײט איז אויך דאס, װאס די רעפארם װאלט אפגעשטעלט די קאנקורענץ און די כרא׳ נישע מחלוקת צװישן ײדיש און העברעיש. עס װאלט אונז אײנמאל פאר אלעמאל געװארן קלאר, אז די צװײ לשונות זענען באזונדע• רע לשונות, פונקט װי דאס אײראפעישע ײדנטום װעט מוזן מער מאטיװו, װאס פעלי איז אונזער ליטעראטור א. דמשק / װארשע אימעטום די שול. אין אונזערע באדינגונגען איז עם ד י ײדישע םאלקס-שול. די ליסעראסור איז בארופן צו באדינען זי א1יף אלע אירע נעביםן. פון אירע קװאלן שעפס דאס קינד די שפראך, די ערשםע םיםלנארע עםןציעס 8ון מענטש אץ װעלט, זי העלפס מים ארגאניזירן זײן װעלם• באנעמונג און רופט א׳־וים בײ אים ט־פע איבערלענונגען און דרײםסע געםיל[. װי אז1י זעט עס א1ים אין דער פראקסיק? ש1ין אין קינדער-הײם פילם זיך א שסארקער םאנגל אין ליסערןרישן שטןנף 6ארן פארשול-עלםער, װי םעשהלעך, לידלעך, װןרט״שסאסן א. אנד. עס אױ א םעות צו םײנען׳ אז דןנס קלײנװארג קען םען;פפסרן מים שיהיפיהי, םים סתם• לידלעך און זןןנעכצן 6ון אײגענער פרעבעליסםישער פרןחקציע. געװים גיט דאס לעבן אין קינדער-הײם 6יל שסןף #6ר זעלבפט• שטענדיקער שא6ונג און א8ילו קינדער־שא6ונג, ןונער דןןם סןר ־ נישס װערן די אײנציקע ארגאנישע שפײז 6אר דער קינדערישער פאר דער לעצסער צײס גײט נישס אראפ 9ון ט$נ■ ארדנוננ די פראגע װעגן דער .ירושה און הפנעםןוניע אין אינזער ליסעראסור׳. איך װיל בארירן די פראנע, װי עס לןןזן זיך פילן די ריכט-ליניען און די שטרעםיננען 8ון אונזער ליטע• ראסור אין דער סענלעכער קילםור־ארבעס און באדערםענישן פון אונזער שול. ליטעראטור איז דןך נישט קײן ענין בלויז פאר קינססלער און קריסיקער, אדער 6ון א גרופע לעזער• פארערער,—זי פרעםפנדירט דאך א1יף א ברײסערע פערי6עריע ארגאניש ארײנגעװעבט צו װערן אין לעבן, און זײן א נ1יטװענדיקע קולםור-באדערפעניש פון די פןלקסםאסע, א1יב נישס איר דערציערין. עס איז נ1יםיק זיך איויסזאגן, םון אס דעם שסאנדפונקס: צי אנטשפרעכט אונזער ליטעראסור אינגאנק אירע א1י6גאנן. עס איז ש1־ן אן אלנעםײן אנערקענטער 6אקט, אז די דורצפירערין 6ון ױעלכע עס איז דערציערישע װערטן, איז