Literarishe bleter · 1926-11-12 · 132 (12.11.1926) · p. Seite 755

755 ליטערארלשע בלעטער 132 זא װעגז דעם ״לעקםיהאז פוז ײדישו טעאטער״ זןדער באןרבעםן אץ? םרוקענעם געשיכסעיבוך. דאס םוז מען לןןזן דערעײלן די ב*סרע6נדע *לײן. אין זײערע םעשיית שסיגלם זיך ןןס דאס גאנצע ײדישע לעבן אין משך 6ון לןעםן יארהונדערכ, רי אנשייאונגען אין די באצױנגען םון ײדן צו ײדישער קונכס, שון נישם יידן צו דער ײדישער שפרךך. ס׳איז * יבם םון םראגי-קאםישע פזןסירונגען, סצענעס און איבערלע• בונגען. לײדער הןןבן מי־ ביז איצם זײער װײניק *זעלכע זכר1נ1ת, מען ק$ן זײצ־ילן א1יף די פינגער. קאםינםקים .ײדישע *קסיןןרן א1יף דער רײזע׳, װןןס איז אײגנסלעך א מעמיאדן ביך, קאברינם בוך, װינטשעװסקים זכרונית װעגן יעקב גןןרדין, בעסי סןמאשעװםק ס ביך, דאן אויטןביאגראפיע םץ אברהכש נןלרפאדן, יעקב גארדין, יעקב פ אדלער, באריס םאםאשעװםקי, בערםא קאליש, אםתר רחל קאמינסקא, א• 6ישזאז׳ ױלױם אד• לער. א. קןםזאנעעץ א א• צעזײם און צעשפרײם איבער םארשידענע יידישע סאג-צײםוננען אין דער גאנצער װעלס. ןבער דןס זענזן אלץ זכרינית םין אקםיןרן 8ון ערשםן גראד זײ הןבן נאך געהאס די ,זכיה׳ געדרוקם צו װערן, און װען עס װעט ק םען די צײט, און מען װעס אם די געדרוק• םע זכרינות צוזאםעננעםען און ארויסגעבן אין באזינדערע ביכער, װעלן מיר הןןבן ןןפגעראסעװעט א שס־ק ײדישע קולסור*גע• שיכטע, װאס װעט ןןבער װערן םים די זכיונית 6ין די דראמא• םורגען און אקםיארן, װעלכע האבן געהאט נישט װײניקער״ און א6ט אינטערעםאנםערע, איבעררעבינגען? צים סוף קומס דער ,לעקסיקאן 6ון ײרישן סעאםער*, ענלעך צי זלםן רײזענס ,לעקסיקאן םין דער ײדישער ליסערא• טור׳, אבער או־ב דעם לעצטן איז זײן ארבעם ןןננעקימען גע• נוג שװער, א ז באדײםנד נאך שװערער די ארבעם צונו־םקלײבן מאטעריאלן םאר א ,לעקסיקאן סון ײדישן םעאסער׳. װו נעםם םען די קװאלן םין ידיעות װעגן די יידישע אקסיארןז צעזייט איז צעשפרײם איבער דער גאנצער װעלס, אסם אפילו נישם ארגאניזירט אין קיין שים פארבאנד, איז כםעט אין ערגעץ נישםא קײן שום דאםן װעגן ײדישן אקטיאר. (איך רײד דער עיקר װעגן מיטעלן און קלײנעם). א יידישעד םחבד םאכם באקאנס דעד װעלם װעגן זיין עקסיסםענץ דורך זײן בוך, װאס ער, אדער א 6ארלאג גים אריים. ער קןן זיך ש1ין דאפאלס זײן װו ער איז. סארלוירן םאר דעם ביבליאגראף קןן ער נישט גײן, אבער דער ײדישער אקסיאר, װןם שפ־לט ערגעץ אין דרים־א6ריקע אדער אין א שםאם 6ון ארגענםינע. אדער אין דער שװײץ צי נאר אין די נייע ײדישע ישוביכם 6ון אויסטראליע, װער װייסט םון זײ? דאס איז אלץ גערעדס װעגן די םארװארסענע, אבער א1יך די ארגאגיזירפע איז נישם לײכט צו באװעגן ארויסצובאקומען 6ון זײ זײער ביאנראפיע אדער 8ןטאגרא6יע. די פראקסיק, װאס איך האב געהאם אין פוילן בײם זאמ• לען םאטעריאל םארן .לעקנ׳יקאן׳, האס םיר באוזיזן, אז אן א םעםיקער מיםהילף םון די עקויפםירנדע אקםיארן־פארי־נען. איז די ארבעם אוםםענלעך דורכצוםירן. די פראקםיק האש אייך באװיזן, אז עס איז שװער דורכצי6ירן דעס גאנצן פראן װעגן א .פנקס׳, און נישם אפ• זאגנדיק זיך װ־יםער צו קלײבן די מאסעריאלן םארן פנקס בניגע װעלכן איך גלויב צז עס װעס געװ־ם גאר אינגיכן ש1ין אײניקע יאר װי איך פארנעם ז־ך פיס צונויפשםעלן א ,לעקםיקאן 6ון ײדישן סעאסער׳. לכתחילה איז ם־ין פלאן געװען צונ1יםשסעלן א ,ינקם 6ץ ײרישן סעאסער׳. דער .פנקם׳ האם געזאלם אנםהאלםן פאלגנדיקע אפשײלונגען: ו) געשיכסע פון יױישן סעאסער זינם דעס אויםברוך 6ון דער װעלם• םלחםה. 2) א ריי ערנסשע םאםרים 6ון די גרעססע םעאסער• פוםחים םון די עלשסםע ביז די םאדערנססע. ג) א ביבליא• נראשישע רשימה 6ון גאנצן געדרוקטן ײדישן רעפערטואר םים זײן איגהאלם, 4) זכר1נ1ת 6ון ײרישע אקםיארן און טעאטער• טוער, 5) א לעקסיקאן סון אלע יױישע אקשיארן. דראפאםור• נען, איבערזעצער, רעצענזענםן און סתם םעאםער״עסקניבש. ביז איצס האבן םיר װענן דער געשיכשע םון ײדישן םעאסער נאר 2 װערק (ב. גארין און ד׳ר י. שיםער) אבער בײדע באהאנדלען נישס דאם ײדישע םעאםער זײס 1914, און גראד אין םשך 6ון די לעצםע 12 יאר א־ז סארגעקומען די גרויסע איבערקערעניש אין ײדישן סעאםער׳ אין דער דאזיקער צײם זענען אנםששאנען די 4 ײרישע קונסם־סרופעס: ,די וזיל• נער םרופע׳, ,די 6רײע ײדישע בינע׳, ,אינזער װינקעלע׳ — שפעסער דאס םאסקװער יירישר סלוצה־סעאסער און םארים שװארצס קונםט-שעאםער. איבער פ1ילן, עססרײך,״ רוםלאנד און אפעריקע, איבער כפעט אלע גרעסטע ײרישע קביצים האס זיך אגסװיקלט א גאנצער ד1ר פין נייע ײדישע קינססלער. װעגן דער דאזיקער עפאכע, װאם איז אײגנטלעך נאך נישם קיין פארענדיקםע, האב איך געקליבן זײער 6יל םאםער. יאלן און דאסן, און איך נלויב ציזאםען פיס די חב־ים פון די אנדערע לענדער, בארוםענע צי דעס געבים, צי געבן א גענייען באריכם און בילר װענן לעבן אין טעסיקייט 6ין אונ• זער ײדישן םעאסער אין די יאין 1914-26. בנ1גע דעי צװײםער אפשײלונג 6ין .פנקס׳ בין איך אליין ם1דה, אז זי א־ז א ,צוםשעפעניש׳, אבער נעמענדיק אין אכס, אז אזא ,פנקס׳ װאלם זיך געסונען ביי יעדן יירישן אקסיאר, דעריבער האנ איך געװאלס רי דאזיקע םאפריס ,ארײנשםיגלען׳ אין ,פנקס׳. איצם קומען םיר צו דער דריםער אפשײלונג: אמת, אין גארינס בוך ,די געש־כשע 6ון יידישן סעאםער׳ געפינס זיך א רשימה שון ײדישע פיעסן, אבער, ערשסנס, איז זי נישם קיין פולקומע, צװײםנס: נישט ק־ין גענױע, און דריםנם האס מײן רשיםה נעזאלט זײן א גאנץ אנדערע. זי האם אונז געזאלם געבן א נענ1י ביבליאגרא6יש בילר איבןר דעס אריגינעלן און איבעיזעצשן ײדישן םעאסער־רעפערםואר פון ערשסן סאנ אן, װאס םען האס אננעהי־בן דרוקן ײדישע ביכער. איך האב נע• װאלם בײ יערער פיעםע אנגעבן איר יינהאלם, און די צאל םיםשפילער װי אי־ך די דעקאראציע, בכרי יעדע םרופע אדער ליבהאבער-גרופע, װאס װיל יויפשירן די דאזיקע פיעםע, זאל 6אר1יס װיםן, א1יב זי איז בכח םיס א י ר ע כיחות און םים א י ר ע דעקאראציעם צו שפילן די םיעסע. ב:1:ע די זנרונ?ת פון ײדישע אקסיארן און םעאסער• םוער װאלם םען אײגנסלזך געקאנט זײער פיל שרײבן. די 50 יאר, װאם דאם ײדישע םעאסער עקסיססירס, האש עם איבערגעלעבם אזויםיל אינטערעםאנםע נ־אםענםן, װעגן װעלהן מיר האבן א ק:אפן באנריף נישס. אין די דאזיקע מאםענםן, געםישש םיס פרײד און לײד, איז 6אראן אזויםיל געשיככע, װאם קײן געשיכשע שרײבער איז נישם בכח צו םיםשעפאםױירן