Literarishe bleter · 1926-11-12 · 132 (12.11.1926) · p. Seite 747

74 7 ליטערארלשע בלעטער 132 זא און איך האב א טבע צו רוםן פירער נאר יענע מענטשן׳ װאס גײען װי מענטשן. און כל־זמן ב ע ר ג ע ל ס א ן װעט זיך בױגן פאר חײם ג י ל ד י ןי װעל איך שטײן און װזזרטן. איך האב צײס. אז בערגעלכאן חעט װידןר אנהײבן צו גײן, ױי אמענטשן, אויף די סים און נישט אויף די קניען, װעלן מיר, די װאם לעכצן נאך א װארט אמת, אנהויבן װידער מיט ערנסט צו הערן דאס, װאס דער גרויסער דיכטער בערגעלסאן האט אוני צו זאגן. איציק פעסער א־ן איזי כאריק זענען גאנץ פײנע אנהײבער די קרימקאלאניזאציע איז א געװאלטיקער אויפט־. בײדע צדדים מאכן גוט דערביי. די קילטור־דערגר־יכונגען זענען א נאטירלעכע דערשײנונג אין א לאנד, װאס הזןט געגעבן פילע גאציאנאלע פרײהײטן. און רוסלאנד איז נישט די אקס, ארום װעלכער עס דרײט זיך די ײדישע ליטעראטור. פונקט װי אמעריקע נישט און װי פוילן געװים נישט. און נאך אײנמאל בעט איך אײך מיך אויסצוהערן אין דער דאזיקער םראגע. מלך ראװיטש מען. אן אמתדיקן ײדישן געריכט און איך הןןב געזען א ײדישן אדרעם אין דער זעלבן איהומען און דער בריװ איז אגנעקוםען צום אדרעסאט. נו יא. אן אײגענער םאגיססראט אין איהומען איז אן אידעאל.. דאס איז דער לײװיק, דערזעלבער, אויף װעמעם פלײצעס עס ליגט יא א גרויםע לאםט. װאס האט באװיזן, אז ער קען אזא לאסט טראגן. א, װונדערבארער רעגרעס פון דער ײדישער ליטעראטור. א, װונדערבאוער מאגיכטראט. ז>.ל איך דאס גלויבן, אז דו ביםט ענדלעך די געסונענע אקס פון דער ײדישער ליטעראטור?.. משה ליטװאקאװ איו א טאלאנטםולער פובליציםט. א שארפע םעדער. אן אויסגעצײכנטער פאלעמיםט. װײניק א פאלעמיסט — א פולעמיאט ממש. םשה גאדיר איז א גלענצנדער דיכטער. און דעזאריענטירט זיך געניאל און באגײכטערט זיך פאםענטאל פונקט, װי ער דעבא־ גײםטערט דך מאפענטאל, װײל אזוי איז שוין אײנמאל משה נאדיר. בערגעלםאן קריכס אויף די קניען. האפשסײן קריכט אויף די קניען. י י ד י ש ע ש י ל ד ז נחמן מײזיל , װארשע ער היל ןןנװארפן *נדערע. א ך האב אמאל אויף ןןם די שפאלסן געסרוװט אנרירן אונזער ײדישע אינסעליגענץ, װאס האט צו טון מים ײדישע פןןלקם-שולן, װי אמןןליקע גבאים םיס תלםוד-תירית םאר די ארעמע קינדער, נעב;ך (זע .ליט. בלעס.' 121), — האס םען מיך פארשריען. ןובער א פאקס איז עם: נןןר א קדײנע צןןי םון אוגזערע ײדישע םוער (נאציאנאליססן אין סןןציאליספן> זענען ערלעך און טרײ אין זײער פריװאסן לעבן די אידעזן, װעלכע זײ צעלײגן ןז1י ברײם און פײערלעך אין זײערע ,פלאםפןןרםעם*, װןןס זײ שפרײםןיפאנאנדער בײ יעדער װאלןיגעלעננהײט. א פ ש ו ם ע פראגע: װער אין בײ װעםען פון אינזער אינםעליגענץ רעדן אין לכל הפחות סארשם־יען די קינדער ײדישי װער און בײ װעמען םון אינזער אינסעליגענץ איז די אימנאנגס■ שסראך אין זײער שטיב ײדישז אייב אזא .קלײניקײט׳י קאן םען בײ זיך נישט סיעלן, איו צי ויאס אס די אלע תירוצים, םםקית, תביעות, מאנונגען צי װעלם און צי געזעלשאםפ? און אט נןך א קלייניקײם: ילדישע שילדן! װען מיר זאלן װעלן משססן לוים די שילדן, איז פיילן אינגאנצן אזוי יל ד ן ר י י ן, װי קײן אײן ײדףפיעסער װאלס זיך קײנ• מאל גארנישס װינסשן. לויטן געזעץ קאן די העלגט פון יעדן שילד זײן א־ן ײדיש. װיפיל ײדישע פירםעם ניצן אויס אט די ,פרױוילעגיע׳? װען און װו האס םען בײ אינז אייפכערקזאם געמאכם דערויף? און צי האבן םיר, יעדער אײנער םין אונו, געגעבן א בײשפיל, װאם עםעץ זאל װעלן נאכסין? צוריק םיס א האלב יאר האס פען אויסגענויט א ײדיש טעאסער אין םאםע םיםן פון ײדישן װארשע, א1יף דזיעלנעי דזיקע. די בעלי־בתים האבן אטילו דערקלערט אין דער פרעםע א קאנקורס סאר א יאסיקן ײדישן נאםען. ססתםא האבן נישס ם׳איז נישט םער, װי אקלײניקײט, - װעין זאנן'אונזערע ײדישע .קעםפער׳ מיסן םייל און פעדער, — און צי ס׳איז כדאי סאכן דערפון אזא םין װ ע ז ןז םארשטײט זיך, נישט םער װי א קלײניקײס פאר די, װעלכע םאכן-םים דעם גאנצן אםימילאציע-פראצעם אין זײער יריװאםן לעבן, און דאך שטײען זײ אין דינסס בײ ײרישע נאציאנאלע אינססיםוציעס יפרעסע, םעאסער, נעזעלשאםטלעך• פילאנסראוישע אנשסאלסן א. א. װ.׳ קײנםאל, דוכס פיר׳ איז נישש גןװען או1י העסלעך די אםאל׳אפנעפרענסע לעבנסחכםה .היה יהודי באהלך ובדם בצאתך׳ װי גראד איצס, אין דער צײט סון נאציאנאלן רענעםאנס. םילא, םאר דעם .יהודי באהלך׳ קאן םען קײן שםןק־סאבעק נישם געבן. װאס באסייט די ײדישקײט בײ אונזערע אינטעלי• גענסן? אץ װאס דריקט זי זיך אויס? װעלכע קרבנית װערט ציליב איר געבראכס? אין װעלכע פארםען װערם זי אויסגעגאסן באװוםסזיניק אדער נישש־באװוםשזיגיקז און דא דארף םען כלל נישס פאנאנדערםײלן קײן צױגיםםן פון סאציאליסטן, באלעבא• םים פון ארבעטער: אלע בײדע דרײ, — בײ זײער קלײגע אויסנאסען, — זײ גיבן זיך נישט אפ קמן קלארן דין׳וחשבון םון א ײדישן לעבנםשטײגער, פון א ײדישער סביבה פאר זיך, פאר דער פר1י, פאר די קינדער. נישס אוםז־םם איז אזא קלוגער ײד ױי ד׳ר א. גינזבורג פון ניו-יארק אװעקנעפארן םון דאנעט םיט א שװער געפיט װעגן ײדיש, װעגן צוקונפט םון ײריש אין פיילן. און באםת, צו װאס ט1יג אס דאס פרײדיקן פאר יענעם, אז אלײן םים זיך איז םען נאך נישס אדורכגעקוםעןז און זאל דא װידעראםאל געזאגם װערן, אז יעדער אײנער, װאם לײגט צו א האנס צו ײדישע ענינים, םוז פרלער בײ זיך אלײן, םיס יזך אליין אויסקעםפן דאס קאפעםשקע ײדיש־באװוסםזײן, װאס