Literarishe bleter · 1926-11-12 · 132 (12.11.1926) · p. Seite 746

132 זא ליםערארישע פלעטער 746 עס איז שוין אלץ קלאר. - די פראגע איז נאר: צי איז און צי קאן תסלןןנד זײן די אקס? די אקס פון דער ײדישער ליטעראסור. נײןי תםלאנדם אידעאלאגיע איז דער היפך םון אן אידעאלאגיע פון א דיכטונג א.ין ממילא אויך פון דער ײדישער דיכטונג. דיכטונג באזידט אויף פרײדײט. רוסלאגד אויף... טײלװײזער פרײהײט. און טײלװײוע פרײהײט איז: געזונד א.*ן פריש נאר אביסל געשטארבן... און מיט יאושדיקער עקשנות בײס איך מיך ארײן אין אלץ נײע, װאס רוסלאנד שענקט דער ײדישער ליסעראסור. און םיט שרעק א־ן םיט האפנונג לעז איך די איזי כאריקס א־ן די איציק פעפערס. די, װאס מען טר-מײטערט זײ אויס פאר די פלײצעס פ־ן דער ײדישער דיכטונג אין רוסלאנד, און מער װי רײזען-רע־ דיװיװ־ם און םארקיש־רעצידיװוס (אין בעססן פאל) קען איך אין זײ נישט געפינען. װארום לאמיר זיך, נאך אלעמען, נישט נארן. אט אזעלכע לידער װי עס שרײבט זײ איזי כאריק אדער איציק פעפער האבן מיר אין דער ײדישער ליטעראטור ש.־ין געהאט אץ אנגעהויבן צו פארגעסן. דאס זענען אנהײבער פין דעם אנהויבערישסטן סארט, םענטשן, װאם װעלן אפשר װאקםן און אפשר נישט. דאס װעט זײן אפהענגיק פ־ן זײער פערזענלעכן טאלענט. דאס זענען אין בעםטן פאל פערזענלעכע דערגרײכינגען, װאס האבן א לאקאלן כאראקטער. אבער די ײדישע ליטעראטור אלם אזעלכע אץ אלס א גאנצע הויבט דאס נישס און װארפט דאס נישט און װארעםט נישט א־ן קילם נישט. און מעג מיר דער חבר דאברושין הונדערט מאל װינקען מיט דעם פאנשטעקן פון רוסלאנד און מיט דער מינע פון א װעלטבאגליקער, איך אבער װעל מיר כסדר סעסטן איזי כאריקן און איציק פעפערן םוב ספעציע ײדישער ליטעראטור, מיר האלטן הײנט נאך מארקיש און נאך לײװיק און נאך משה לײב האלפערן און נאך אורי צבי גרינבערג אץ מיר װילן הערן עפעס מער אדער גארנישט. מײנע טײערע, איך פאל כורעים פאר דער ײדישער קרימ• קאלאניזאציעי עס איז באמת גזאלדיק. נאר א געמײנער מענטש און א פשיטא שוין א געמײנער ײד קאן פון אזא קאלאניזאציע, װאם איזדעראוםמיטלבארער צװײטעראקס נאך פאגראמען, נישש דענקען מיש דער גרעםטער און דאנקבארםי טער חתלהבות. אבער צי װילט איר מיר באםת אײנרעדן, אז די קרימקאלאנױאציע קאן וײן א װעלטאנשױונג? אפילו קײן ײדישע װעלטאנשוױנג קאן זי נישט זײן. אוןא װעלטאנשוױנג קאן אויך נישט זײן די ײדישע ש,-ל אץ ײדישער געריכט און ײדישער אוניװערסיטעט אפילו אויך נישט. דאס זענען באגריסונגס• װערטע פאקטן, דערפרײלעכע און נאטירלעכע ערשײנונגען. פאקסן, װאס שאפן אן עקאנאמישן און אפילו א גייםשיקע באזיס. רענעסאנס פון דעד צעשטערטער עקאנאמיע און נישט מער. פארן פ־רן און פירן ײדישע דיכטער קײן רוםלאנד. םארן פירן צוריק און פירן סשעמאדאנעס מיש באגײסטערונג פון די זעלבע דיכטער. געפארן לײװיק אהין. און אויף דעם װעג אין װארשע גע־ פרעדיקט: זאל דאס שױן זײן דער זין פץ דער צװײטויזנסיערי• קער ײדישער געשיכטע? א מאגיסטראס אין תל־אביב? מיר האבן געהערט און געשטוינט: װונדערבארע, אײנפאכע װערטער און אזעלכע אמתע זענען זײ. טאקע, טאקע קאן דאס שוין זײן דער אידעאל? א מאגיסטראט אין תל־אביב? איז לײװיק געפארן צוליק און האט געסענהט: איך האב געזען א ײדישן געריכט אין איהו• אץ אין דער נאטור פץ דער פולער פרײהײט פון געדאנק פץ אלע לגבי אלע ליגט אויך דאס קעגנזײטיקע׳ ם י פ ע פ א ר־ ש ט ײ ן פון א ל ע א ל ע, דאס פארשטײן און מיטפילן, און ממילא דאס גליק. דערפאר זאגט דער דיכטער, װאס איז דער פארשפרעך פון דער גליק־שסרעבנדיקער םענטשהײט: פרײהײט גיב מײן געדאנקי פרײהײט, פרײהײט: אץ מעגלעך איז, אז װען דו װעסט אים געבן די פרײהײט צו רעדן, װעט ער קומען און פלאפלען. בעםער אזוי, אײדער ער זאל אײסגײן מיט דער סענה: אך, װען מען אים געלאזט רעדך פונקט װי םען קאן נישש זען אן אויגן און רעדן אן א נויל, אזוי קען קײן גרויסער געדאנק אן פרײהײט נישט געבוירן װערן. פשוטע געדאנקען, פשוסע און נישט מײנע. קײנעמס נישט. געדאנקען, װאס זענען אזױ אלט װי די װעלמ. א.-ן אזוי אמת װי זײ. געדאנקען קי־ײנבירגערלעכע. און איך װאג נישט צו שעמען מיך מיט זײ און ריזיקיר דעם פארװורף פון ״ליבעראליזם״. װען איך װעל זײן אין א קעלער און עס װעלן קוםען צװײ מעגטשן צו מיר און אײגער װעט מיר זאגן, אז עס איז נאכט, און דער צװײטער, אז עס איז טאג, װעל איך זײן זיכער, אז אײנער פץ זײ האט געזאגט אמת. אבער װען עם װעט קומען בלויז אײנער און ער װעס זאגן, אז עס איז טאג, דאן װעל איך קײן שום זיכערקײט נישס האבן, אז עס איז דא אמת אין זײנע װערטער. װאס שטארקער א מלוכה איז, דאס לײכטער קען זי פאר• טראגן צו הערן און אויסצוהערן אלץ. יעדעס װארט. יעדע קרי־ טיק. אזױ האט שוין שפינאוא געואגט, און געמײגט האט ער מיט אלע רעװאלוציאנעדע פיבערן פון זײן גײסט די אינערלעכע שטאר־ קײט, װאס דאס איז די אמתע שטארקײט. אבער רוסלאגד זאגט: מײן אידעאלאגיע איז פון אײזן און איז אײביק. און דו, רער דו זאלסש נישס זיץ, ביסס גארנישט און דײן הארץ איז גארבישט. און װילםט־ דיך דרײען ארום מיר? הבהי דרײ דיך : אבער איך װיל דיר ארײנזעצן אין דײן מענטש■ לעך הארץ די אקס פון מײנע דאגמען. און איצט דרײ דיך ארום מיר. אט דאס זענען מײנע טעזן. אט דאם זעי.ען מײנע ארגו־ מעבטען. זײ שטײען נאקעט און אן באגרינדונג און פילן ציטער־ דיק, װי עם לאזט זיך שוין אויף זײ אראפ רער געװאלטיקער ששראם פ־ן היסטאריש־מאטעריאליםטיש־םארקסיםשישן געלעכטער. אין דער צ־יט פץ די נאװעמבער־איבערקערענישן אין נײנצן• הונדערט־אכצן, האט די װינער װערפעל-עהרנשכײן דיכטער־גרופע גענוםען אן אקטיװן אנטײל אין פאליטישן לעבן. עס איז געװעז! די צײט פ ן דער פארםירונג פון דער דײטש-עםטרײכישער קאמו• ניסטישער פארטײ. װערפעל איז געװעזן אײנעד פון די מיטגרינדער פון דעם רייטן באטאליאן אין עסטרײך. אין בײנצן־הונדערט*נײנ• צנטן יאר האב איך גערעדט מיט אלבערט עהרנשטײן אין געפרעגט אים, אלמאי זי, די דיכטערגדופע, האט זיך אפגערוקט אינגאנצן פון פאליטישן לעבן. ער האט געענטפערט, אז עס איז אײגנטלעך געװעון א סעות. די דיכטער האבן גישט גוט זיך אריענטירט. זײ חאבן נישט פארשטאנען דעם צארטן חיל־ק צװישן דער אגארכיס־ טישער און דער קאםוניסטישער אידעע... זײ, די דיכשער, זענען, אײגנטלעך שטענדיק געװעזן אנארכיסטן. און אויף דעם ארש זאל גלאט אזיי דערמאנט װערן דער נאמען: םיערגיעי ־עסיענין... און איצמ נאך דער דאזיקער גרויםער הקדםד״ װאס שעפט שוין אלץ אויס, איז אײגנטלעך איבעריק נאך װײטער צו רעדן.