Literarishe bleter · 1926-11-05 · 131 (5.11.1926) · p. Seite 733

733 ליםערארישע בלעטער 131 זא פראגראמלאזיקײט פון א שול־פראגדאם ד״ר ר• מאלער1װארשע קהלת הןס ער גישם געסינען קײן יל*ץ. *ין ד?ם 7-סן קל*ם גע6ינס דער חנר גײם צו דערךײלן װןגן ךןם ײךישן סנהררין אין נאעאלעןןנם *ײסן, װענן ג#ריבאלדי און פאנעינ• (*נב: וחןך״־וא, נישס מאנסשיני) אין המלם *ודאי דערסןןר נישס םןןר נויםיק עו רעדן װעגן דער רוסישער רעװןןלועיע פון 1-05, װעגן דער תקוסה נןוןו דער װעלם״םלחםה. ןןאנים, װעגן דעם צעסןל 6ון דער רוימישער װירםשאסם דארף דער תלמיד גיכער װיסן, װי װעגן דעם שרעקלעכן קרױים סון דער אײרזןפעישער םלחםה*װירםשןן6כ! װעגן דעם איםאפיםסישן סןןעיאליזם יא, און װעגן דפם װיסנש*6םלעכן סןעיאליזם קײן א1תז 10 שעה רעזערװירס דער םחבר אין דעם 7־םן קלןןס סןןר באקענען םיס באזונדערע העדרן: קרעםיע, לאסאל^ פשה םענדעלםןן, ר׳ :חםן קראכםןןל, לעװענסןןן, ליבערפאן. םען םוז פשום נשתיםם װערן: בי האס דער פחבר סון פרןיעקם נישס נעםונען קײן ןןנדערע,ה;לדן סאר קינדער פון דעם ארבעסער-קלןס װי די דערםןןנם;? בי הןןלס ער באגת, ןןז 6אר .־עם קינד זענען װיכםיקער קרעפיע(!). משה םענדלסןן און ר׳ נחכן קרןןכםאל מי די ײדישע און גישס״ײדישע רעוין• לוגיאנערע העלק? בי איז מעלןןנרםןן (אין דפם 6-םן קל*ס). װיכסיקער װי סןפאם םינבער? און נישם מער וזי אויםפאלנד זענען אנער די כראנןלאגישע סעותים, סון װעלכע עם שװיבלם און גריבלם אין דעם דןןזיקן סרןןגר^ם־פראיעקם! א1יב דער םחבר שכעלס *סען און ספןןרטןן נןך ,רעם וײקס פון גריכנ• לןןגד, זיג סון גריכנלןןנד, אלעקםאנדער מ1קדון' און אםילו נןך דער ,עקספןןנםיע און װעלם-פןליכיק• קןןן םען נאך סארענס• 6ערן, *ז דער םחבר װיל אץ שײבית םיסן העלעניזם ןןרוםרעדן די סארשידנקײם 6ון די קולםורן 6ון אסען אין ספטרס*. װי קומס ןנער .גריצישער 6עןןדןןליזם און רײכסום׳ נןך ן>לעקס*נ• דער ם1קד1ן? בום ערשס שםעלם ד?ר פחבר ןןרײן דיפןןוס״ען ביי יידן (דער םחנר פיינס אודאי די פריבים און צד1קים) און * םך שפעםער די חשם1נאים און הורדוםי א,*יך דןןם קריססנ• םום בןןקוםם ןן פלאץ 6ןור די חשם1נאיפ! אין דער קולםור םון דעם *לםערםום װערן אויםגערעכנם נןך דעם נריכישן עסאם די 12 םןןסעלן (6ון דעם עלסםםן ר1יםישן רעכס) און... סלןןװיוס! צי איז עם בלויז א םעות 6ון דעם איבערשרײבער? און ןןזיי א1 ף יעק םדים און שרים. ןן סרינגיפ סון ,אין פוקדם וםאותר׳ ןןדער בעסער פרינביםיעללןןזיקײט סון *נןןכרןוניזםען: וןןך דעם .עע6ןןלן סון ר1ים' און דער ,6עלקערװ*נדערונג' אין ,הונען׳ רעדם דער םחבר מעגן דעם ןןלםערםיםלעכן קאפים&לױם און אינדוססרין און װענן דןנם צעםןןל סון דער רוימישער װיר• םשאסם. בו ערשס װערט דערםןןגם דער ,תוסהזהב׳ (דער םחבר מײנם אודאי דעם אויפבלי 8ון דער ײדישער ליסעראסור און וױםנשןןסס אין שםןןניען?) און דערנןך ,בבל- * בענסר?' נןך ,כםיעלניבקי׳ קוםם חסידות און דערנןןך ערשס דער ,ועד ארבע ארדות׳ אין די ןןרנאניזןןניע סון קהלוח: צו ערשם י5• בעםםיער און דאנסןן און דערנןך װןלםער. ,1881 ןןנהויב םון נאעיןנאלע בעװעגונגען׳. א6שר םײנם דער מחבר דעם ןנד.1יב סון דער ײדישער ג&ניןנאלער בןןװעגונג? איך װןלס נישס װעלן חישד וײן דעם םחבר 6ון דעס דןזיקן םרןעקם, *ז ער הןם נישס קײן השגה װעגן דער כרןנןןלןגישער רײ 6ון די געשעענישן װענן װעלכער ער רעדס. דער6*ר הןלם איך ם*ר נןך םער אוםדערלןזבאר די יעדער לערער װײסם םון זײן דערםארונג, *ז סון *לע ליםודים איז בוס שװערםםן א1יםבו*רנעםן א םלאן סון נעשיכ• סעיליםוד, בפרס װען עס הןןנדלם ויך װעגן ןן 6ןלקסשול. די גײס אױ ןן גןר באגרעגעבסע, און די ת6יסה םון די קינדער אױ ערשם אין דער ססןןדיע סון *נסװיקלונג. פון אײן וײם דןןרף םען ןנװענדן דעם סןןגיןלןגיש םןןרגלײכנדן םעםןןד, בדי גו געװינען די שילער, גו באםערקן די געזעגםעםיקײס פון דעם געז,לש*ססלענן לעבן אין דער געגנװארס און אין דעם עבר, םון דער *נדערער זײם - םוז םען ןבער א1יך פאכן 8 הנחה דעם דערגײלערישיבאשרײבנדיקן םעסאד, בדי במקןןנם צו פןצן די שילער ם־ם די װיצסיקםסע געשעענישן און מים זי ^ענסםע אערזענלעכקײכן אין דער געשיכסע, סײ צוליב זײןר גר1יםער ב8דײסונג פאר דעם פאי־שסענדניש פון הײנםיקע גע• זעלשאסםלעכע דערשײנונגען, סײ גוליב זײער םןןרןליש-דערגי■ ערישן װערם, די סעג איז פונאנדערגעשיקס נעװןורן דורך דער גענס ■ ר*לער ײדישער שוליןרג8גױ8ציע אין •וילן אין * שןןרם 6ין 8 גירקולי8ר 8 ■רןגר8ם-פרןןיעקם פון געשינסע. לײדער װ&רסס זיך אין די א1יגן די םיםסעם לןזיקיים, דער םאנגל 6ון געהערלקער ■ראפןןרגיע און די כ8ןןכישקײם אין אייסםדרן 6ונם ס8סערי8ל. עם װעלן זײן 86רשידענע חלוקי׳דעית װענן דעם, גי דער םחבר הןס רעכם געה*ס, װען ער הןפ ןננעהייבן א־ן דעם סערםן קל*ס בײ די אב1ת זאון גוגעקוםןען ביז די נביאיס), אין דעם 5.םן קל*ם בײ גריכנלאנד און דעם 6.םםן בײ דעם צע6*לן פון ר1ים און אין דעם /•כן בײ דער פראנגויזישער רעװןלוגיע. דער מחבר האלס 8 פנים נישם דערסון. אז די כרןןנןלןנישע ןןרדנונג איז נישם קײן פעםיש, *ז מען ק8ן, לםשל, *דורכגײן די נײיגײם אק דעבש 4יסן קל*ם, גוריקגײן צום *לסערםום .־•,ין דעם , .כן קל*ם, *דורכגײן פיםלאלסער און נײגײם״אץ דעם 6׳שן און נןך ןםןל באםרןכםן געוויער די גײסםע ג״ם אין דעפ 7-םן קלאם. 8י* רעסרןספעקכיװע םער• נסנדערםײלונג װןלס מער ב*פרידיקם דעם צױעק 6ון געשיכ• םעיליםוד, װעלכער בגשסײם י?ך אן 8 סבק אין דעם *8קע• גען םים דיגרונם.ים1ד1ת 6ון דעם הײגםיקן װירסשאססלעכן, פןלישישי, סןגי8ל און קולםורעלן לעבן, חי דןם כרןנאלאגי• שע סיסכעם סון דעם פרןיעקם. נדלא, װעגן דעם, װי געזאגט, קןן םען זײן םחולק, און יעדער גד הןס זיך זײנע *רגוםענסן. בשובש איסן קןן םען ןבער נישם סארענספערן דעם ■רןןפןרציע-ם8נגעל בײ דעם• םחבר. א1יב ש1ץ ין דוקא כרןנןלןגיש, נאר װןס דןרף םען ןנה1יבן ערשם אין דעבש 7-סן קלןם פון דער 6ר*נג1ױישער רעװןלוגיע? גי םוז םען הןבן *זש גאנגע גװײ יןר אייף דעס ליםור סץ אלסערםום און בל1יז איץ יןר איבערלןזן א1יף דער גײעססעד צײסן און דערבײ, װןם 6*ר 8 סיסםעםלןזער, כןןסישער אויםװאל סונס פ&סעריסל! דער שילער ד&רף ױיםן װעגן דער *לםער און דער נײער םלוכה אץ םגרים, 68ילו װעגן דער #לםער און נײער םלוכה אין בבל און נןך פער װענן דער עננלישער קולסור אץ װןינן דער גלײכצײםיקער געשיכסע 6ון די ײדן-בל1יז די גריגדוגג םץ דער ײדישער םלוכה אין גלות-בבל? 6ןר ,גגווים׳, ה&לס דער םחבר, איז דן גײס, אץ סאר בןקענען םיס די אידעען פץ תהלים, אי1ב,