Literarishe bleter · 1926-11-05 · 131 (5.11.1926) · p. Seite 727

727 ליסןרוריעז נלעטער 131 זא םסכתא שבת, נאר אויך פיס רבגו נםימס זאםלונג. אין דער םעשה נום׳ 222 (לויס דער װילםערסדארסער אויסגאבע) זענען אײגגע■ םלאכטן אלס וײטיקע עפיזאדן א אגדה פון תלמוד (סנהדרין 104) און א מעשה םון רבנו נםיםס זאפלונג**), אין אן אנדער מעשה פ.ינם ,םעשה־בוך׳ (נופ׳ 144) איז אײגגעסלאכטן אדערעײלונג פון .משלי שלמה הםלך׳,. באזונדערס אינטערעסאנט איז אײנע םין די שענסטע םעשױת, װאס ,םעשה-בוך׳ םארמאגט -די פעשה מיסן צדיק ר׳ חני;ה. די מעשה א״ו א זײער קאמםליצירסע, םול מיט םאנטאסטיק. דער העלד פון דער געשיכםע האס צו טון םיט א סארפשדםטן םראש, מיט רעדנדיקע חײת און עוםוח, אםילו פיט א םיש, װאס רעדט װי א מענסש, דאן קריגעלעך מיט גיהנם״ װאםעריאון גן-עדן װארער און נןןך פיל אנדערע חידושיפדיקע זאכן. םיל פרטים זענען בלי סםק גענופען םונם אײראפעישן םאלקלאר, נור איבערגעםאכט גאנץ ײדישלעך. די דאזיקע שײנע מעשה געסינט ױך אבער אױך אין דער העברעישער זאםלונג, װאם לעװי האט םארעםנטלעכט (דארט הײםט דער צדיק ױחנן) נור אין אן אנדעי נוסח. םיל פרטים װערן דארט גאנץ אנדערש דעדבײלט װי אץ ,מעשה־ב־ך״ אין אײניקע אנדערע דעםאלן םעלט לחלוטין זײער ײדישן ג-סח. דאם אײגענעי חזרט זיך אויך איבער מיט דער מעשה װעגן ײדישן פויבםט. אין צװעלםסן יארהונדערט (38—1130) איז אין משך סון אכט יאר אויםן רוימישן פאבסט■ שטול געזעסן אנאלעקט דער עװײטער, װאס האט געשםאפט םון ײדן. דערצו איז ער נאך געװען א אוהב ישראל און זײנע קעגגער האבן אים דערםארגערוםן... ײדישעד פויבסט(א€)11הסק סשפ^ט^) דאם האס געםאכס אזא רושם אויף דער ײדישער סביבה, אז־עס איז געשאסן געװארן א ג; נצע לעגענדע װעגן א ײדיש קינד, װאם מען האט עם קלײנערהײמ אװעקגעגנבעט בײ זײנע עלטערן און?ם אפגעשםדט. דאס קינד האט געהאט גאונישע םעיקײטן, איז עס מיט דער צײט עולה לגדולה געװארן, פארנומען די שטעלע םון א ביסקופ און דערגאך האט מען אים אויםגעקליבן פאר א פויבסס. צום סוף איז ער א בעל-תשובה געװארן און אלם פרו■ פער ײד געשטארבן. די דאזיקע פעשה װערט געבראכס אין ,פעשה■ בוך׳ (נופ׳ 187, װילם. אויסגאבע), זי געםינט זיך אבער אױך אין סארשידענע נוסחאות אין העברעישע קװעלן***). עס איז קלאר: קײנער קען נישט לײקענען, אז די אלם. ײדישע װעלםלעכע ליםעראטול האט זײער פיל גענאשט םון דער אלט־דײטשער, און א לאיגע צײט זיך געםינען^אונטער איד שטאר• קער השפעה; םען דארף אבער אויך נישט סארגעסן אין דעם צװײטן זײער װיכטיקן םאקטאר: אין דער השפעה נישט נור םון דער אויסערלעכער סביבה, נור אויך פון אינעװײניק. דאם איז באזונדערם נויסיק בײ אזא קאלעקסיװ זאסל׳װערק װי דאס ,מעשה־בוך׳ איז. שוין מיט א צו שארםער מחיצה צויפען אפ אײניקע .ײדיש״׳פארשער די אלט׳ײדישע ליטעראטור סץ דער העברעישער. לענינגרנד, דעם 20.טן נןװענלנער 1926. צודיפרײנטפװײדישןבול! אונזערע פארטרעטער יהושע מילנער און משד־ז ערליכמאן זענען ארויםגעפןןרן אויף דער פראװינץ צו פארשפרײטן^ אונזערע אויסגאבן. מײ בעטן דל פרײנט פון ײדישן בוך אויף די ערטער מיטהעלפן זײ אין דער ארבעט• קאאפעראטיװ ״ביכער״ סיםלעק ססיל זענען דאך אױסגעהיט געװאוץ םילע מעשױת אין דעם אלטן ״םםר חםידים״, נישט איך דעם םון לאנגן באקאנטן נוםח, װאס איז געדרוקט אין באלאניא, באזעל, קראקע אויז םלאװיסא, נאר סאקע אויך אין א פארמער כת׳יד, װאס איז ערשט צוריק פיט א יאר 35 געדרוקט געװארן. עס איז גענונ צו דערםא■ נען די אױםטערליש שײנע פעשה װעגן דעם תלפיד-חכם פיטן ײדישן פאםטעך, װאס האס קײן אײן אײנציקע תפלה נישט גע■ קאנט, אזא אױמדיקער עם הארץ אױ ער געװען, םלעג ער יעדן *־יםארגן מתפלל ויץ צו גאט אויף זײן נאיװן שטײגער: .רבוני של עולםו דיר איז דאך באװוסס, װען דו זאלסט האבן בהסויז און װאלסט זײ םיר איבערגעגעק היטן, איז אלעםען היט איך םאי געצאלט, דיר אבער װאלם איך געהיט בחנם — אזוי שסארק איז םײן ליבע צו דירי״1) עם איז איצט מער קײן םפק נישט, אז נאך םריער םארן ײדישן .םעשה בוך״ האבן עקזיםסירט אין יפאנוסקריססן ה ע ב ר ע י ש ע מעשה־ביכער פון דעם זעלק נאױו םאלקססיםלעכן שניט. א פאר סין זײ זענען אסילו אין דער נײער צײס פאר• עפגטלעכט געװארן, װיצב״ש די ואמלונג, װאם ישראל לעוױ האט אפגעדרוקט אינם םראנצוױישן ,רעװי״ אין די ספ־קער יארן *). עס איז פאר מיר קײן ספק אשט, אז די דאזיקע זאםלונג, װאס אױ פארעפנטלעכט הירך לעװי, אױ סארשריק געװארן אין דײסש• לאנד, און אי■ דער העברעישער שפראך. םונם זאפלער פילן ױך אםילו .גערמאניזםען״ אדער ריכטיקער — ײדישיזמען. און װיל מען אויספארשז זי םקורים םונם ײדישן ,םעשה־בוך׳, דארף מען טאקע קודם־פל םארגלײכן דעם םאטעריאל, װאס _ איז געזאםלט פיט די אלע העברעישע קװעלן; ם׳דארף אסילו יאױך נעמען אי1 באטראכט אזא ססר, װי .שלשלת הקבלה׳ פון גדליה אבן יאיא׳ װאס איז ערשינען אין דער זעלבער צײס, װק עס אױ לויט שסײנשגײדערם השערד״ צום ערשטן אפגעדרוקט געװאק די ײדישע זאמלוגג פץ 302 פעשױת אונטערן גאמען ״םעשה־בוך״. אט שוץ פון אבן יאיאם װערק אלײן (שוין נישם רעדנדיק װעגן ,שבט יהודה״ אי־ן פילע אנדעדע זאםלביכער) װאלט ד׳ר שיפער ױך געקאנט איבערצײגן, אז אין זעכצנסן י׳ה איז די פערזאן םזן ר׳ יהודה חםיד גישט געװען די אײנציקע, ארום װעלכער עס איז אנטשטאנען א .לעגענדן ציקל*. — םיל אנדערע גדולי ישראל, װי רש׳י, ר׳ יהודה הלוי, אברהם אבן אזרא, דעד רםב׳ן, ר׳ אלעזר םון װארםם וכדומה, זענען שוץ אין מיסלאלטער געװןירן באליבסע העלדן םץ דער םאלקספאנטאזיע, װןזס האט זײ ארומגעשפינען מיט די גןןלדענע םעדים פץ די װונדערבארסטע לעגענדן. די דןןױקע לעגענק זענען געגאנגען םון םױל צו םויל און פים ליבע אױך םארשריבן געװןןוץ. ערשס בעת מען סוט די דאזיקע םארגלײכנדע ארבעט אנטפלעקס ױך דער קװאל סזן פןלקס־שאסן, םק זעט באשײנ• פערלעך װי אזוי אין אײן אץ דעחעלבער םביבה װערט דעך אײגענער מאטיװ, די אײגענע םעשד״ ביםלעכװײז נשתנד״ װערט באװאקסן םיס לייע פרטים, אנדערע דעטאלן װידער פאלן אב לײענס פען, למשל, אץ דעם .פעשה־בוך׳ די םעשה װעגן ױםף פוקיר שבת, דארף פען צו פארגלײכן נישט נור מיטן נוםח םון 1) ס*ר חםירים, בעריינןר >וװסנ*נע, נימ׳ 6—5. •) .6 .9*8) ג)11>םחו ג)1ט[ גם1תסס *0 011611*8 ח0 .ג1 **זנ)*)) .'6ו)1 )ס .1ס)ס0 ,יומעםטסםא .(>ו/;33-361 .1 .1 .65׳>1נו[ 1* .520-22 .1 ,*)קוזסגסחסו^ ••) חניר יסה, *3 ןמיר *יםירן יװם רער *מםם*רר*מער *װםנ• 174) •••) זע 1. נ. בית םדרמ, ¥, 52—148; ר*רםן ¥1, 137-9.