Literarishe bleter · 1926-11-05 · 131 (5.11.1926) · p. Seite 726

116 ליםערארישע ב ל ע ט ע ר — זא קריסטלעך־אײראפעישע פעלקער באקומען אויסשליסלעך דורך ײדי שע הענט*). די ײדן אין פיםלאלםער,הז)3ן אבער נישט נאר איבערזעבס פרעםדע פעשה• א.ץ שאבעל-ביכער, נייערט געשריבן אויך אײגענד• נאך אינם עלפסן יןןרהונדערט, א םך א סך פריער םאר דער תקיםה פץ ,בירגעד - םאטןס• אין דער.דײסשעד ליסעראסןו/ האס אגע־ ■כויפטעד ײד, משה הספרדי (דער קריססלעכעד נןןפען׳ זײגער איז פעטער אלפאנזי), פארםאםט אין לאטיץ א זאמלבוך םזן דרײ און דרײםיק פעשיוח אין דערבײלוגגען *103118*81^0 *חג1ק801וס״. ״װער ס׳װיל — זאגט עדות אזא געניטער פאכמאן װי םשה שטײנ• שנײדער — אויססארשן דעם װעג איבער װעלבן די אריענםאלישע םעשױת האבן קײן אײראפע געװאנדערט, דער מוז זיך רעכנען מיס אלפאנזיס ״דיסציפלינא׳, װי מים אײנעם פון די װיכסיקסטע םײלן• שטײנער, װאס באצײכנען דעם דאזיקן װעג׳. און אלע קולטור• היסטאריקער שטרײכן סאקע אונטער די גרויסע תשפעז/ װאס אלפאנזיס װערק האט געהאט אױף דער אנטװיקלונג פון דער אײראפעישער נאװעלע **). ״ אבער גישט בלוח פאר די אומות העולם***) האבן ײדן םעשה־ביכער געשריבן. נייערט אויך פאר זיך גופא. איך רעד שזין נישט װעגן אזוינע װערק װי זאבאראס ״ספר שעשועים*, װו פאר דעם םארגאפטן לעזער װיקלט זיך פאנאנדער דער סאנטאםטישער קנויל סון קונציקע מעשהלעך, משלים, פאראבאלן, גלײכװערסלען• דאס בוך איז דאך אין מאקאמען־סטיל געשריבן, ד. ה. אין גע גראמטער פראזע םיט שירים אין דער מיט. אבער אויך פשוטע םעשה־ביכער, געשריבן אין אײנסאכער פראזע, זענען בײ ײדן שוין געװען נאך אין טיפן מיטלאלטער. און טאקע דורך די דןןזיקע ביכער קאן םען זען, /װי אזוי די פרוכטן פון פאלקס־חכפה און די בלומען פ־ן סאלקסטרוימען און חלומות בײטן ביסלעכװײז דיולר לבוש, בארײכערן זיך מיט נײע עלעמענסן און דינען דאן אלס נײער מקור פארן װײטערן סאלקסשאפן. נאך אץ דער ערשטער העלפט פונם עלפטן י*ה האט דער בארימטער רב רבנו נסים אוים קוריאן פארםאםט אין אראבישן א זאמלבוך פון םפורי פעשױת, און דאס דאזיקע זאמלבוך איז סאקע באלד איבערגעארבעט געװןןרן אין העברעישן אץ צװײ נוסחאות (צים ערשטן געדרוקס אין 1519). ד״ר י. שיפער װײזט אן, אז די עלטסטע פראזע באארבעטונג אױף ביבלישע טעםעם, װעלכע זענען אריץ אין דעם ציקל מעשױת םונם ״םעשה־בוך״, דאס איד די מעשה װעגן שלםה הםלך, װאס געפינט דך אין א בתב־יד אויס פארמא (געשריבן אין 1)15). נןזר טאקע שוין אין טיפן מיטלאלטער זענען בײ ײדן געװען םפעציעלע זאםלונגעז ״משלים של שלפה המלך״, און אײנע םון די איז אםילו געדתקס (אין ״בית המדרש״ ־^1). די דאזיקע מעשה אין פארםער בתב יד, שטרײכס ד*ר שיפער אונסער, איז געשריבן אינם ״נאיװ םןןלקס־ טיםלעכן סטיל סונם םעשה־בוך*. נןןר אט אין דעםזעלבן םןלקב■ •) מיש וער הענרזניטש־ *ינזרזעזינג הןט זיך 8 ניסויסמר ײו, י1חנן 6ין קיןסיזז, נײ זײן יעטיינישער *״בערזענינג בענינס, *ין וער ו*ז־קער י*- טײניטער טעקסס איז געװען וי קװעיע פ#ר רער סנעגישער, הןיענויסער׳ *ימ&ליעניסער *ין ענגיישער זויבערזעעינג. *ים סקור פער די סיאװיסע נוםחעית 8ין ביייה ודימנה הןןט געוינם ועד גריכישער טעקסם, װעיבן ס׳זוןט *1יס דעם *ר*בישן *יבערזענם *ינם 11-סן י״ה דער נעםױפשער ײו שמעון סעט• ••) זע נביס: 99—98, 1845 5מ1 *חס() *!!ע[ **.1 .ןזחןקקמס 9 886 68ץ זחו *•*) * טײי םין *יפ*גויס װערק *יז *נב נ*ך *ין מיסי*יסער ףימר• זעזם ניװ|ח *ין הענרעיס *ינטערן נ*מען .ס8ר חנ1ך• (געדריקס *ץ 1516)• דערקלערם דןןרס דקר גײסמלבכעד םירסט — אץ• וױל אױם פיץ שסעסל םאכן אשטןט, האב איך אײנגעלאדן ײדן״. און װײסער ששרײכט אונטער דער ביסקופ: ״איך געםין, אז איך װעל טויזמד פאך םארגרעסעזץ דעם כבוד פון א־נזער שטאס, בעתי איך װעל־ אײנלאדן אין זײנע טויערן ײדן״. די ײדן זענען אבער געװען נישס בלױז רי שםאט-םענטשן, נאר אױך די װעלט־סוחרים, די גרוים־חענדלער און ״ױדעי דדכים״ (ראכדאנידן), װאם סלעגן האנדלען מיט דער גארער װעלטז און נישט נאר די איסאליענישע אץ םפרדישע ײדן, נאר אויך דײטשע ײדן םון די רײנישע שםעט, װי רעגענסבורג, לםשל, פלעק װאנד• לען דורך דעם סלאװישן מזרח קײן פאדער־אױען און סון דארט, פון די רײבע ■ מוסולמענישע לענדער, ברענגען גישט נאר טײערע שסאפן, געװידצן און בריליאנטן, נאר אויך קולטורעלע אוצרות בכתב א׳ן בעל פה. און נאך פיל פריער פאר דער ״תקופה פון דעם בירגער־קלאם פאטאס״ אין דער דײטשעד ליטעראטיר, װע1 עס האבן, װי ד״ר שיפער שסרײכט אונטער, זיך באװיזן די ״נײ אױםגעקומענע אנעקדןןטן ־ שרײבער און נןןװעליסשן״ — האבךדי אײראפעישע ײדן איבערגענומען מיט גרויס קונץ דעם אײגנארטיקן ליטערארישן סטיל, װאס איז זײער באליבט געװען אין די פדינות הודו אין בײ די אראבער: אונטערהאלטן, אמוזירן און טאקע דער■ בײ אױך באלערן אץ מוסר זאנ; און דאם אלץ פיט דער הילף פון לײכסע אנעקדאטן און שײנע מעשהלעך. יעדער קולטור־ ךיססןריקער װײסס סאקע זײער גוט װי װיכסיק און באדײסנד ס׳איז געװען די פארמיסלער־ראלע פץ ײדן אויפן געביט פון אײראפעישן פןןלקלאל. אלײן אמזרח־פןןלק, באקאנט מיט ךי אראבישע און גריכישע קװעלן, װאס הןןבן אין דך אויפגענומען פיל אריענטאל־ אינדישע אגדות, פשלים און םעשױח, זענען די ײדן אין דעם םיסלאלטער געװען דער פארביגדוגגס־רינג און פארמיטלער צװישן דער פזרח־און דער םערב־װעלס. זײ האבן עס אפשר םער סו? אלע אנדערע גורם געװען, װןןס דער אײרןןפעישער םערב האס דך באקאנט מיט םיל ןץ־יענטאלישע מאסיװן, םיט די אוצרות סון דער אינדישער און פערםיש־גריכישער אגדות־ און לעגענדן־װעלט. אין יעגער פינםטערער תקופה, בעח די קולטורעלע אוצרות פון די אפאליקע דורות זענען געלעגן באגראבן און פארגעסן, זענען די דײי נעװען סון די גאנץ װינציקע װעכטער, װאס האבן טרײ געהיט די דײכטימער פון אגדות, פאבעלן אין ראמאנען פון דעש קלאסישן םזרח; און א דאגק די דאזיקע װעכטעד איז א באדײטנדער טײל פון די רײכטיפער, אויף אוםװעגן, דורך אראכיען א.=ן שפאניען, שפעטער איינגעדררנגען אין די קריססלעך־אײראפעישע ליטעראטור. .ד״ר שיפער דערפאנס אגב אורחא דאס ״בוך דער אלטען װײזען״ (פלילה ודימנה) אץ מערקט דערבײ אן, אז אונסער דעם דאזיקן סימול ״איז אויפגעהיט א ײדיש ־ דײטשע באארבעט׳נג פון דעם בארימטן אינדישן םשלים־אוצר ״פאנטשאטאנדרא״, װאם איז ארײנגעדרונגען קײן אײראפע אין דער תקופה פץ די קרײצצוגן״• און אמ טאקע דאס ד־אזיקע כלילה־ודיפנה־בוך *), דער םערקװיר' דיקער אוצר פון אינדישער װעלט־חכמר״ װעלכעד האט געהאט אזא גװאלסיקע השפעה אויפן גאנצן אײראפעישן פאלקלאר - האבן די •) *נב ה*ס ד״ר סי*ער * ססיק• סזנית: ,נלילה ודםנה־• *־[ **נסס*- ס*נדון זענען נישט הײנו הך — איינס *ין ד*סזע5בע. דער **נטש*ם*נדר* — ד*ם *יז בל1יז ) ק*ליקע, * 6*רקרי*לסער גלגול פזנם עלילה-ו־ומנה-בוך. ו*ם הןבן עם די גר*מ*נען, די סוורביטערסע ס1נ*ים 6ון ביד*ם *נהעננער, זיר נ1קם נעװען *ין דעם גײםםיקן קינד 6ון זײערע קעגנער, *ין ר*ס געװעזענע .געזעעכיך״ *ין װעגװײזער ס*ר םלבים *ין סירססן *יז םגלנול נעװןרן *יז *שום פ*בעל-ביך.