Literarishe bleter · 1926-10-29 · 130 (29.10.1926) · p. Seite 720

130 לימ*ר#רי** בלעייזר 720 .זא פים די דןזיקע נאלװע, תםיםותדיקע לידלעך םרעס ער אױף אײ קרןקע פ*ר א גר1יםן ע1לם עיהערןר.' ןר זינגם זײנע לידלעך םים אײגענע ניגונים *ון םײ#ם זײ א1ים אייף 8 הילעערן 8ײ8ל. דער ע1לם הערם אים גערן, הןןם הנאה. די םםארק *סיםילירםע ײרישע םיידלעך און ױנגלעך, װןןם קיןזקע •#ר• םאגם, װערן *ז1י *רום געװןר, *ז עם זענען ד$ א1יף דער װעלם ײדישע לידלעך םים ײדישע ניגונים. - 6ון דןרס גײם םען *װעק און םען נעפס *םןל * לײװיקן אין הןנם ארײן, 6 םארקישן, * פ. ל. מןלאערן. אס הןס םען נישם לןנג ןנגעקװןלן םון דעם אײנעיקן, ליםערןרישן לידל אץ דער ,רוםעגישער חתונה/ װו דער נלינדער זינגם םים די קינדערלעך. װער הןם געזןלם װיםן, ןז דןם דןזיקע לידל איז ם. גענירסיגס, װןס הןנדלם םים םענל אין קרןקע- און װןס קען *ז1י בןהןרנש א1יס6ײסן זײגע נינונים א1י6ן הילנערנעם טייפלז נישס אנדערש * גלגול 6ון די נרןדער ױנגער הןס פןרנלאנדזשעט א1י6ן קרןיןעװער .קןזשםיעזש׳ — 8 לענעדיקער עד1ת 6ון יענער *ײס, װען אונזער דיכסונג הןם זיך ןננע• ה1ינן נו נעשסןלסיקן. זינגער, און פען רו6ם אים ם. גענירםיג. ער איז סענםיםענסןל, װי נארי ן ײד, װאס האס זיך ערנ1יגן גו&וסנס סץ ,װןװעל׳, קען זײן סעגםיםעגסןל. אלײן איז ער גןר ן ס1חר סון םענל (* ײד םוז דןך האנ; פרנסד,). רעדם זײער שסיל, םיס 8 ניגונדל, איז נןגײס• םערש פון ןלץ, װןס װערס געשרינן א1יף ײדיש, און #ז ער הןע •רליע נײס שרײגם ער א1יף 8 לידעלע• זייער 8 נןלװ און זייער ן תפים1תדיק לידל. לםשל: ,א1י םןםע: װןס ז1יפס זיך דער סןסע ןז1י לןנגז ער קוסס נישם סער שלןסן, נישם עסן. איך װיל זען דעם סןםן — פיר איז אז1י נאננז ני הןם ער ןן אונז ש1ין •ןרגעסןז דער םאשע, םײן קינד, איז גע6ןרן נןנץ װײם — גןנץ װיים, דןרס אונםער די שסערן! דןרם לעבם פען ש1ין אײביק, ןן נר1ת ןן לײד, 6ון דןרס װילם זיך קײנעס *וײקקערן. דןרס איז אז1י רולק, פען הונגערס נישם פער, קײן שנאה - נישסן קײן םןגנןם,'. ןבער נישם דןס איז דער עיקר. דער עיקר איז, װןס גאלדפאדנס ״דאם צענטע געב אט״ אױ קאמינםהיס טעאטער (*רןםיןי־ן דעם 19םן אקםאבער 1926) נןלד#6דען' און ם׳איז נונענענן, אז ״םודק, דןקאראזױאנען, קאםםױםע אראגזשירט 6ןם 6ער6אםםער*. אץ דןר ■יעםע נופא, װאס איז אגעםיש 6ון פאנטאםםיק און רעאלן גילדער, זענען ארײננענעגן לידלעךיקופלעםן 6ץ אקםועלן צאראקםןר. אין עםלעצן יערםןר אץ דער נעררוקםער סיעםע וױיזט־ןן א. גןלד6אדן, אז אץ אמעריקע, װו דאם שטיק איז נעשטעלם געװארן *ום ערשםן םאל, איז גןװען אזוי און אזװ, איז אויף דעם ארט נעװןן אזא םין לידל א. אז• װ. אין אין ארם ׳ איז רא א6ילי אזא םץ באםןרקונג: .אין אטןריקע אץ אץ חםןנין מענ זיך דןר קאמיקער ערלױבן *ו םאצן די קאםישע םזענע א. אי. װ.״. פון דעם איז געדרוגנען, אז בלײבנדיק בײ דןם נאנ*ן שםאם אץ כאראקטער פץ דןר נ־עסע, םעג םק און םען דארף רי אטאליקע אקטואליטןמן 6ארביסן אױף הײנט*ײטיקע, אבער דערבי םוז אפגןהים װןרן דער צאראקטער, רער פריםי• טיװ 6ון דעם נאלד£אדן־סטיל. אין א בריװ *ו שלום־עליצמען האם א. נאלרפאדן (אץ יאר 1889 פוןיםאריז) גןשריבן:*) ,6ארבעםעדן אײנן אלטן זאך הײסט בײ ם־ר די זאך 6 א ר ר א ר כ ן• בא- פראצט םײנע אלםע שרי6טן (ואנאר א יאר אלם) װי אײן אנטי- קיטעט, און עם איז םיר נלײך דער*ו, תי םןן זאל נעםען אײנע אלטן ןניפטישע קאלאנע, אדןר אין אלטםארישן םיש אץ םען זאל עם װעלן אױסבעםערן נאך רעם נײןם םםיל. איר װרסם, אז דער םײםטער איז עיבר אויף .בל תשח־ת״- די א ל ט ע זאך האט נאך %ר נעװיםן װערט, װ ײ ל ז י א י ז א ל ט, םענ זי זיץ װי פןםקותע קןגן נײעם םפיל, און װען םען בעםערם זי אױם, 6ארלירט זי איר װערט אלם אנםיקיטן״. די אינםנןניזירוננ אץ רןזשי 6ץ זינםונד טורקאװ, די •) גזגזנן מיס וזנד *יזסיק׳מ■ *רסאגרןפיזז—נ. *, .דאם עענטן נןבאט׳ האט א. גאלד6אדן אננעשריבן אין ז״ץ גלאנ־ן־פעריאר, בערך אץ רער *ײט, װןן ער האם £אר£אםט שולםית (1880), בר־ביכבא (1882). אין ײדישן םעאםער־ םוזײ אין נױ־יארק געצינט זיך דער םאנוכקדלפם 6ון דער פיעםע, ױןלצע איז *ןנזורירט אץ אדןם רןם 15־טן מאי 1883. דעם 5־םן םאי 1883 איז ארף דןר אדעםער בינע *ום ערשםן םאל או־6נןפ־רט נןװארן ,בר־ביכבא׳. ,דאס *ןנטע געכאט׳ האט שוין דאן נישם נעהאט קײן זציה אוי6גע8ירט *ו װערן, װײל אץ עטלעכע חרשים ארום, דןם 14־טן םעפטעטבער 1883, האם םןן £ארבאטן *ו שפילן ײדיש-טעאםער א־ן רום־ לאנד. די פיעסע האש לצהחילה געטיאגן דעם נאטןן ״רער אשםדאי׳, שפןםער—״דער שםן אדער דאם *ענטע נעבאט׳. דאם ערששע טאל איי ״דאס *ענטע נןבאט׳ אוי6נעפירם נע־ װארן אין נױ־יארק 1887, אונםןר דער פערזןנלעכןר לײםונג 6ון אויטאר. *ום *װײטן מאל-אױכנע£ירט םיט פארבעםןרונגןן אין לעםבןרנ 1891. שפעטער איז די פיעםע אלן 6ארשידענע ערטער אױפנע£ירט נעװאין טיט נרוים ער6אלנ. אזוי, לםשל, דער*ײלט אברהם םײטעלנױם אין .גאלדפאדן-בוך׳ (נױ־יארק/ אז א גרויםן טעאטראלישן ערפאלג האט אין 1907 אין קיעװ גןהאט רי םעאטראלישע פיעםע ״לא חחטוד׳, אדער װי םען פלענט די פיעסע רופן אין רוםלאנד .פריץ אין פראק׳. .די קאםיש־פאנטאםטישע םינוק,—שרײבם ער-טיט װעלצע די פיעםע איי 6ול, *וזאםען םיט דער נאיװער םוזיק און ארײנגעפלאצטןנע םענץ שא£ן אן אויםנע*ײצנטע אונטערהאלטנדיקע טעאטער־ פארשטעלוננ׳. רי פיןסע, װאם איז שפעטער תרך א. נאלר6אק אלײן אפנעדרוקט אץ קראקע אין יאר 1898, טראנט א אונטערקעל .קאםלשע אפפןרעטא סיױבער־םערכןן) אין 5 אקטען, 10 £ערװאנדלונגןן אין 28 נילדער, אדינינאל 6ער8אסם פאןאנרהם