Literarishe bleter · 1926-10-08 · 127 (8.10.1926) · p. Seite 662

127 זא ליטערערישן נלעטער 662 סאר דער צװײטער אח זײן אופגעהויערער שארסדן ג*װען זייער געסערלעך. שװער איז געװען זיך גו ראנגלען פיט אזא גאץ און פ׳האט דעריבער געפרוװט גילן אץ זײן שװאכן סונקס — אץ זײן ײדישן אסשטאם. ״ײדן זענען אעקלהאםטע פאםע סון דעם שפוציקן געטא, װו אלץ אח אזוי ־קולטורלאז. אט די דאזיקע אזיאטישע םביבה םיט איר שיפלדיקן באשטאנד הןןט ארױסגעגעבן דעם דאזיקן פארהאססן ײדליק — הײנען, װאס דערגײס אלעפען די יארן מיט זײן מוראדיק־בריענדן װיץ. זײט אבער װיםן — ברי• דער קדיסטן — אז אש דער הײנע איז סךיהכל א געסא־ײד אץ ״פון זײן םויל פילט זיך א ריח סון קנאבל׳. אין הײנען האט זיך דערװעקט א נקפהיגעסיל, און ס׳האט זיך אין אים צעױיגם א שסורם־װינט, װאס האט האסטיק מיט צאוץ געקערט אץ גערױפט אויף רעכטס און אויף לינקס. דעם גרעסטן אפשניט האט דא געכאפס גראף פלאטען, װעלכער איז געװען הײנעם סארביסנסטעד שונא. דאס ײדנסום דערשײנט אץ הײנעם אױגן אלם טאסלט■ געשטאלט. ײדנטום — אלס םכום סון אבסטראקטע װערטן, און ײדנטום — אלם לעבעדיקער קאלעקסיװ. בנוגע דעם ערשטן אח ער אפטמאל געװען שטאלץ, ביו אופגעהײערער גאוה געגרויסט זיך דערםיט, װאס ער שטאפט פץ א פאלק, װאס הןןט ארויסגע• געבן נביאים, מיט גרויס עקסטאז גערעדט װעגן דעם װוילקלאנג פון ר׳ יהודה הלויס שירים, ער אגטציקט זיך מיט דעם לױסער ײדישן, װאס איז באצויגן םיט א זײדן סרוכת, אויםגעזעצט מיט אײדל• שטײנער. אים האט אבער אפגעשטױסן דער פארגליװערטער טריב פון געטא־שטײגער, װאס שפײזט דך םיס פארעלטערטע דינים און םארװאנדלען דאס קװאלנדע לעבן אץ א זומפ, א םיסלאלטערלעכע סביבה געשטיצט אויף אפגעלעבטע געזעצן אן א װעלכן ס׳איז חוש םארן דראנג םון דער צײט. אין די װאכן-סעג די צורה פון אפארשאלסענעם הונט, און שבת — װערט אפגעטון דער בשוף און ס׳באקומט זיך דער פרינצישער אויסזען. * * \ ״ * הײנע איז געװען אדיער קאפפליצירט געשטאלט, װאס אח אסילו -דורך די סאמע נאענטסטע שלעכט פאדשטאנען געװארן. ס׳רוב האבן זיך בײ אים אויסגעםישט דער דורשט צו די תענוגים מיט דעם אונטערבאװוסטן םארלאנג פון יסורים. ס׳איז שװער גע• װען אױסצוגעפינען אמחיצה צװישן דעם גראב־זינלעכן און םוב׳ טעל*םײנעם. פול מיט לײדגשאפט האס ער זיך פשום געװארגן אץ די ד׳ אמות פץ זײן לעבן, ס׳האט אים געצויגן דער כישוף סץ דעם הױדענדיקן ״זײן׳, װעלכן ער ןזאט — אין םלוג — באנופען זײער גראבלעך און עם דורכגעפלאכטן מיט גײסט. םיט פול גאל סלעגס ער — אין זײן אפאטעאדרן דאס לעבן — טענהן: ,פיטן לעצטן םענטשלעכן אטעם עקט דך אלץ: פרײד, ליבע, זןןרג, מאקאראן, סעאטער, אלעען, פאלינעס־זאפט, אײנגעשטעלטקײס סוןי מעגטשלעכע פארבינדונגען, רכילות, דאם בילן און שאפפאן׳. אן אינעװײניקםט אײנזאפער אח ער געלענן אכט יאר אויף דעם קראנקן־בעט און װי א שלאנג דך געװיקלס אץ װײען. דאס בעט אח םאר אים געװען א לעבעדיקער -קבר, אץ דאך האט ער געהאט אן אנגעשפיצט אויער פאר דער װירקלעכקײט. סון אלע זײטן האס דך דעמאלט אױף אים א שאט געטץ א האגל פון זלזולים. א געפײניקטער אץ דאך נישט קײן געבראכענער, אגעסאלעגער און דאך מיט פיל שטאלץ און ביז דער גסיסה האט ער גאליק אויסגעלאכט זײנע קעגנער— דער גאון פון װידערשסרוכן, דעריבער פארשטעגדלעך הײנעס נישט קענען םארטראגן דעם רײטשן לעבנס-שטײגער, װאס איז אויסגעזוגדערט מיס ארדנונג, נישט לאזנדיק קײן פרײ ארם םאר דעם אײגענעם װילן. איז טאקע נאך װאלטעדן הײנע דער ערשםער. װאס האט אזױ פרײ און אומדערשראקן געשפאט פון דער ראםינירטער צעפױלטקײט, װאס װערט דורך אלענ#ן פארהײליקט. הײנעס ערשטע אופמיטל־ בארע באגעגניש מיט די פראגצויזן קומט פאר אץ דער• צײט, װען זיץ געבורכס־שטאט װערט פארװאנדלט אין ארעזידענץ פון נאפאלעאן דעם ערשטנם געשאפענע גרויס־הערצאגטום און שוין װערט בײ אים אשניט אץ הארצן פון צװײ פאטערלענדער... דאס ערשטע בוך, װאס איז ארײנגעפאלן אין הײגעס הענט, אח געװען סערװאנטעסעס ,דאן קיכאס׳, װאס האט געהאט אגרױסע השפעה אױף אים. שוין אלם באגער אקאדעמיקער פראלט ער מיט םטודענ־ סישן הומאר איבער די בערלינער גאסן, זאפט אין זיך אײן די גאנצע חכמה פון יענעם דור: פון אײן זײט — די מבלומרשסע רו, װאס איז נויטיק כדי ארויסצוברײנגען דעם קאלם-פקחדיקן שםײכל, און פון דער אנדערער זײט די שטורמישע נאטור, װאם נעמס אלץ אויף קאפויער. םעגלעך, אז נאך סערװאנטעסן האט אויף הײנען געהאס א גרויסע השפעה — העגעל, װעלכער איז דעפאלט געװען דער פאפולערםטער פילאזאף. דער דאזיקער דיאלעקטיקער <אט דעם דענקונגס־פראצעס אײנגעטײלט אין דרײ סטאדױמס םוך טעזע, אנטיסעזע און סינטעזע. דער לײדנשאפט־ לעכער הײנע האט זיך דערעיקרשט איבערגענומען מיט דער אנטי־ טעזע. הײנעס גאנץ לעבן איז א אגסיטעזע, ױאם םארלײקנט אלץ, אץ פון דער דאזיקער פארלײקגונג שטאםט אײגנטלעך זיץ כםדר־ דיק אפערירן םיט פאראדאקסן. אדאנק זײן פאראדאקסאל דענקען איז ער געװארן דער ריטער סון די בערלינער סאלאנען, און םים זײן ארט אפלײקעגען דערװארבן די הערצער פון די םאלאן־ ראםינירטע דאםען פאן־האהענהאחען אץ פאן־ענזע. כדי אב״ער װידער זיך אליץ צו פארלײקענען האם ער רעדגנירט •ן די ,קולטיװירטע״ בודואר־מעסרעסן פיט זײער ״גײסטיקן רײץ״ און גאר באהאפטן זײן לעבנס־גורל פיט א סארקויסערין אין א שוך־ געװעלב — מאטילדע. דאס דאדקע נאיװע און אומגעבילדעט פאריזער נאטור־ קינד געפינס דאס הארץ פונם דיכםער, װעלכער פארגעטערט איר יעדן בליק. דער אײביקער אויסלאכער און פעפיסםאפעליש־דעגענע־ רידטער װידערשפעניקער לויבט אין איר די הארציקע איבער־ געגעבנקײט אץ אפערװיליקײט אץ האט פים איר דערנאך חתונה כדת וכדץ. ער האט דך נישט אפגענארט. זי האט אים טאקע בעת דער קראגקהײט געהיט פיט פםירת־נפש און דערפאר געסונען בײ אים פאטערלעכע פליגלען. * * * צי האט הײנע געפילט א װעלכן ס׳איז צובונד צו ײדן? אונטער זײן באװוססזײן איז ער געװען דורכאויס ײדיש, זײן מוט אץ דרײםטקײט זענען אודאי נישט געװען םרײ פץ דעם ספעצי־ פיש־ײדישן. הײנע איז געװען א סופער־ײד, ער האט אומעטום ארײנגעדרונגען הן אלס באגאבטער יחיד און הן אלס דיכסער, װאם האט םיט זײנע ראקעטן־מעסיקע טיראדן אויפגעדעקט דאס שװאכסטע םון דעם םענטשן, װאס ם׳באהאלט ס׳רוב בחדרי־חדרים• ער איז פארםאלגט געװארן דורך אײגענע ,סרײנט׳ און דער רעגירוגג. פאר די ערשטע אח ער — םחםת זײן געגיאליטעט — געװען פשוט א בײן אץ האלז, אוגטערן דרוק סון זיץ שפיזיקן װיץ האבן זײערע שטײף־אנגעצויגענע פוסקולן םארלוירן די קראפט.