Literarishe bleter · 1926-10-01 · 126 (1.10.1926) · p. Seite 648

126 זא 648 / ליטער*רישע בלעטער •רעסע, דעם ײדישן טזןםער, ה;ם ער 1יגעג1יגן 11ים ײדיש^ לעבן און םסילא א1יך דוס ײדישן װןרט ן הינשן טײל סון דער אפןל •*רפרעםדטער ײדישער אינםאליגענץ. עם איז * פאקט, *ז סײ אין אםעדיקע, םײ אין אײראיע, זענען אימ דא נישס אין ערך םער נעבילדעסע ײדן, װאס רעדן אדער שרײנן ײדיש און אינסערעסירן זיך םים ײדישער שאםוננ, װי עם איז געװען םיט א •ןר זענדליק יןר עוריק• םיסן ײדישיזם איז געקוםען ן ם1ף דים שעםען זיך םים יידיש און ואס איז אפשר ד*ם װיכסיקסםע. — אץ דער אםםןספערע 8ון דער ײדישיססישער עאװענונג הערם די ײידישע ליסעראסור אויף בו זײן נ*ר א ליםעראסור פון נעלעסריססיק אלײן. עס װערס אין איר אלץ םער און םער •לאץ 6*ר ױיםנש*6כלעכער פןןרשוננ און רײן אינסעלעקפועלע •רןןנלעםען. געװים האבן םיר נןך קײן םך נישם א1י6נעםון אין דעם •רם. עס ה$ס געשםערס די טראדיניע 8ון דער ײדישער ליםעראםור, װעלכע איז אין םשך 6ון הונדערסער יןרן נעװען 8 ליםעראםוד נןןר םאר .װײנעד און ■רןססע םענםשך. עם שםערס נןך א1יך אינפ דעד נידעריקער קולםורעלער םנב פון דעם דורכ. שניסלעק ײדישן לעזער און — די *■געריםנקײם און םארפרעםד- קײס 6ון דער ײדישער אינסעליגענץ. עס איז נישם אין ערך שװערער נו שאפן א װיסנשאפםלעצע ליםעראםור, אײרער א קינסםלערישע, א1יף דער שאראך, װןס איז דערהויםם די שפראך פון פאלקם-םאםן. עם 6עלן דערנו אי גײסםיקע״ אי םאםעריעלע םיםלען. ןנ;ר נישם געקוקם א1יף דעס, פארםאגם דןוך די ײדישע ליטעראסוד אינס נישס אין ערן פער אינסע• לעקטועלע בח1ת און װיסנשאפסלעכע סוערם, װי זי הןס גע• האס דאן, װען עס איז נישס נעװען קײן ײדישיזם. קאן איך נשום א61ן נישם פארשסײן די נרײסקײס, םיס װעלנער עס שרייבט ד״ר זעליגםאן, אז ,עם איז ידוע, אז דער ײדישיזם ה$ס גלײך נײ זײן אר1יססריס רערקלערם פ־ס נר1ים האפער• דיקײט און םים א מינע פון א נעײיםן ננח1ן, .אז ער װיל זײן ק1דם כל א ליםעראסור פארן פראססן ע1לם'. ■ונקס דער היפך דערפון איז ריכםיק. דער ײדישיזם האס גישם געװ$לס און װיל נישס׳ *ז די ײרישע ליםעראסור זןל זײן נאר .* ליםע• ראםור םארן •ראסטן ע1לס/ דער ײדישיזם װיל, אז *לע, םײ די סראססע, םײ די אײדעלע ײדן, סײ די פןלקסיםענםשן, םײ די אינסעליגענסן זאלן זיך קאנען אויםלעק אין ײדיש און נע• םינען שפײז פאר זיך און אן ענםפער א1יף זײערע 8ראגן אץ דער ײדישער ליסעראסור. דער ײדישיזם — דאס איז די א1יםש#־ײםוגנ און די באפרײוננ — 6ו; דער ײדישער ליםעראםור. שולדיק םאבן די ײדישיםסן 6אר די שםערונגען, װעלכע זײ זוכן אמושאפן, הײםם אויםסראכםן א1י6ן ײדישיזם א בלבול. 1000 נײע אבאנאמענטו דארפן נעשאסן װערן פאר די זאל יעדער לעזער םיםהעלפן איויםנוגענן די אײנניקע ײדישע װאכנשדיפס 6אר ליסעדאסוד, קונסם אץ סעאסער. אדרעס: 36 סבו2ס.1 א1ז1ז1ספ1£1 .8 .1>ע/^ אז דאס זענען יענע נענסרען, װו ײזץ האק זײער אײנענע ש*ראך,-אז א1יך די װײסע און דערװײטערםע זאל1 י7 קןנען װארןםען בײם םײער פון דער ײדישער קולסור• די ײדישיםסן זאגן: זאל אפגעשמאבס מערן דאס ײלישע קולסור-לעבן אין םזרח-אײראפע, װעם עם אין פערב איננאנק אפשסארבן. זאל זיך עס, פארקערם, פאנאנדערבללען אץ מזרח• אײראפע, װעס א1יך דער םערב׳ײד עסעס געניסן דעריון. בײ די מזרה-אייראפעלשע ײדן קאן אבער אנדערש נישם א1י8װאק דאס קולסורלעק, סײק עס זאל זיך אנסװיקדען זייער שפראך. די ײדישיםםן זאגן: װען אן ארגאניזם איז איגעשװאכס, םוז םען פרלער װי אלץ און םער װי אלץ זארנן סאר דעם הארץ, און דאס הארץ פין דעם ײדישן פאלק זענען יענע ײדי• שע ישזבים, ױו עס לענס די ײדישע שפראך. די ײדישיסםן זענען נ־שם םבטל אלע אנדערע ײדישע ישובים, אבער זײ ױאלםן געװען םשוגע, װען זײ זאלן די שםארקערע און די זיכערע ײדישע נענסרען א1י8געבן נוליב די שװאבערע. זײ מאלםן געװען םשוגע, װען זײ זאלן זאגן: אז1י װי םען רעדם נישם ײדיש אופעסים, װי ײק גע6ינען זיך, איז ש1ץ גלײכער, אז מען זאל אין ערנעץ נישם זארגן 8אר ײדיש, נאר םען זאל זיך שםיק א1יף אזא שבראך, װעלכע װערס, א חוץ א קלײנעם הײפעלע, 6ון קײנעם נישס באנונס. א םך קליגעד, נל1יב איך, איז ני זאגן: אםת סאקע, ײדיש און די ײדישע ליםעראםור װערן נישם אוםעםום טארשסאנען, אבער אז1י װי זײ זענען די שפראך און די ליםעראסור פון דעם נרעסםן און נאניאנאל• •ראדוקסױוססן טײל פין דעם ײדישן 6אלק, קאנען זײ א1יפשון ע*עס אז1ינס, װאס זאל האק א װערט םארן גאנק ײדישן 6אלק... דאם מאק, אלזא, די אנטי-ײדישיסטן געמאלם—און װילן נאך עד>הי1ס — אז ײדיש אץ די ײדישע ליםעראסור זאלן בל־יבן שטעק אין די ענגע ראםען פין לאקאליזם. דער ײוישיום שםרעבם א1יסנוה1יק די ײדישע ליםעראםור און שסעלן זי א1יסןנר די גרענינן פון דעס אדער יענעם ארםיקן יידישן קיבוץ. דער ײדישיזם האט פאר דער קירעער גײס פין זײן עקזיםםענץ נישם געקאנם אויםלערנען ײדיש די םארםרעםדסע ײדישע אינסעליגענץ אי^ םערב-אײראפע און אםעריקע. אבער ער האס א סײל 6 ן איר ש1ין פארינםערעםירם פים ײדיש און םים דער ײדישער ליסעראסור, ער האס נעב1יס בדיקן, װאם פירן םון דןם םזרח־אײראפעישן נו דעם םערב-אײראפקשן ײדישן נעדאנק און פארקערם. הײםס דאס 6ארשסארקן די פרא• װינניאליםםישע םענדעננן אץ דער ײדישער ליסעראסורז דאם הײסס זו5ן זײ אםנושװאכן. און פינקס אז1י האס דער ײדישיזם געזוכס— אזן זוכס— אםגושװאכן די װירקונג 6ון דעם נװײפן םעלער, א1יף װעלק איך האב אננעװיזן,—פון דעם, װאס א6־לו אין יענע םק1ם1ת, װו ײדיש װערם גערעדם און געשריבן, װערם עס נישס באנונס פון דער ײדישער אינטעלינענץ. דער ײדישיזם האם געסון אלץ, װאם ער האס געקאנס, שםעלער גו םאכן דעם תה1ם, װאס ליגם גװישן דעם ײדישן פאלקסלעבן און םםילא א1יך דער ײד. ליסעראסור און די ,נעב־לרעסע קלאסן׳*. ער האס זײ, םאר, שםײס זיך, נישם געקאנם נעפן די פריװילעגיעכ, די געזעלשאפס• לעבע און עקאנאםישע פאזיגיעם, װעלכע עם זאנם זײ גו די הערשנדיקע קולפור 6ון לאנד. אבער דערםיס גופא, װאם ער האס געהאל6ן ברײסער װערן דעם אינעװײניקסםן ײדישן קולםו.־• לעבי, דערםיס, װאם ער האט געהאל6ן שא6ן םאדערנע ײדישע קולטור.*ינססיםוציעס װי, גב*ש, די ײדישע שול, די ײדישע 4