Literarishe bleter · 1926-10-01 · 126 (1.10.1926) · p. Seite 647

647 ליטער*ר?שע בלעטער 126 זא \ י ד י ש י ז ם״? נױייןןרק נישס, זן? דןם שאפן אויף דער ײדישער שפראך י?ל;יך קןןגען *ויפהייבן איבער דעם פריםיטיװן דןנקען אין סילן יין די נישס־קילטירעלע ר*סן• איר קאנט זיך נישס פןןרשםעלן, אז אייף דער ארעמער פןןלקסשפואך זןןל באשןפן מערן א ליםע ראסור׳ מעלכע זאל הןןנן אן אלגעמײן״נאעיאנאלע אין אפשר אויך אן אינױוערםןלע באדײםיננ. איר זעגם נישס די אײנביקע — יעדס מײמער דער ײדישיזם, — מןןס קןןנען זיך עס נישט פןןרשטעלן. איוי איז געװען מ־ס דער לאסיניזידסעד אינטעליגענץ אין דער מיסל• אלםערלענער קריםסלעכער אײראפע. אזוי איז עס צום כײל נעװען אױך מיס דער אראביזירסער אינטעליגדגץ אין דער םאנםעדאנער װעלס, אײדער די שפראכן סיך די פאלקסםאםן האבן זיך דארכ אנגעהויבן צו אנטװיקלען אין צו װערן ביס• לענװײז ליסעראטור־שפראכן. אזוי איז עס נאך ביז סיף אין נײנצענסן יאיהונדערס געװזן םים די העכערע קלאםן און דער םארםרעמדטער אינםעליגענץ פון די םעלקער, װעלכע זענען פאליםיש׳ עקןןנאםיש און קולסורעל געװען םארשקלאפ*. ד לאזיקע פעלקער זענען געשסערט געדזארן אץ זײער װוקם או זײ האבן נישם באװיזן צו שאפן רײכע ליסעראסורן און ראפיז נירטע שפראכן. האט םען געםײנם, אז צו זײער גײססיקער, ארעםקײס אוי פראװינציאליזם װןט נישס נעםען גאר קײנםאל קײן ס1ף. אבער עס האם נענוםען א סוף. די פעלקער האבן אנגעהויבן צו קעםםן םאר זײער באפרײונג, און נאך אײדער זײ האבן דערנרײכט זײער פאליסישע זעלנסטשטענדיקײט, האבן זײ אנגעהויבן צו אנטװיקלען זײער אײגענע שפראך און ליםע. ראסור. אז1י איז געװען בײ די אוםית הע1לם. אז1י איז עס א1יך נײ אונז׳ ײדן. אונזערע פאלקסמאסן האבן אנגעדיויבן צו קוםען צום װארם, צו זאגן א דעה, איז אינאײנעם מים זײ איז אויך די םאלקסשפראך און די ליסעראםור אייף דער דאזיקער שפראך דערהויבן געװארן און גענומען זיך שםעלן װײםערע און הע• כערע צילן. אבער,—פרעגן די אנסי ײדיש םם;, — װאם איז מיס יענע ײדישע קיבוצלס, װעלכע רעדן נישט אין פארשםײען נישט קײן ײדישז נעהעק זײ נישם צום ײדישן סאלק? האבן זײ גישס קיק חלק און קײן נחלה אין דער ײיישער קולסװ? זײ האבן,—ענספערט דער ײדישיזם,—א חלק אין א נחלה אין דער ײדישער קולשור. אבער עס איז זײ שװןיר, כמעם איםםעגלעך, אייפצוהאלסן דעם חלק און די נחלד. - װײל זײ רעדן נישס קײן ײדיש׳ איז באםת םאקע .דל םאסםעגלעכע שפראך דער יםוד םין נאציאנאלישקײס׳? נײן, — ענםפערם דער ײדישיזם, — נישס דער יס1ד, אבער, — דער םימפסאם םון נאציאנאלישקײט. װען ײק האנן נישט קײן אײגענעם לשון, איז נישט נאר דאס אליין שלעכט פאר זײער נאציאנאל״קולסורעלן אויסלעבן זיך, נאר דאס איז א באװײו, א סיםן. אז זײ האבן בכלל זײער אן ארעםען און זײער א שװאכן קאלעקטיװן לעבן, און אן א קאלעקםיװן לעבן קאן נישס זײן קײן נאציאנאדע קולםור... די ײדישיססן הילן גישס פקריב זײן די אלע םײלן 6ון דעב ײדישן פאלק, װעלכע רעדן נישם קײן ײדיש. םארקערס, די ײדישיםםן װילן זײ ראםעװען פון אונסערגאנג. זיי װילן אז1י פארשסארקן דעם ײדישן קולסור-לעבן אין די גר1יםע ײדי. שע צענסרען—און דאס װעס דאך קײן נר-ועת נישס לײקענען ו ו א ם א י ז ש• נ י ג ע ר / .11 די ײדישע ליטעראטור און דער ײדישיזם• די ײדישע ליםעראםור האס, הי אלע ליסעראסורן, װאם קוםען טין אונםן, פון פאלק, נעםראםן יויף איר מעג א סך שםרויכלונגען. דערהויפס אבער איז געװען — און עס איז אויך איצס נאך-שװער איר קאםף םים די ס י ר שסערונגען, װאס איך װיל דא אויסרעכענעןז א. נישס א־ן אלע ײדישע ישובים װערס גערעדס און םארשסאנ^ן ײדיש. אזר, צב׳ש, איז ײדיש פרעםד דעם םערב■ אײראיעישן׳ דעם תיםנער, דעם נוכארער ײדן. ב. אפילו אין די ײדישע צענטערן, װו ײדיש װערס גע• רעדס און געשריק׳ איז עס דאך נישס די שפראך םון דער גאנצער ײדישער באפעלקערונג. די העגערע, ד.ה. די רײכערע שיכםן אין גיויםע םײלן םון דער אינםעליגענץ באנוצן נלויז די לאנדםשפראך. ג. אפילו ד• פאלקסםאסן, װאס ײדיש איז די אײנציקע שפראך׳ װעלכע זײ קענען, האבן נישס גענוג דרך״ארץ פאר זײער אײנענעם לשין, און דאם איז א1יך א שםער פאר זײן ליםערארישער אנםװיקלונג. ד. וױ מײס עם איז א1יף ײדיש אין דער םארגאננענ־ הײס עיעס געשאםן געװארן, איז עס נעװען אן אײנזײםיקע שאפונג• עם איז געקוםען צום אייםדרוק דער געםים, דאס גע• םיל, די פאנסאזיע, אבער נישס דאס העכערע אינםעלעקסועלע לעבן פון דעם ײדישן םאלק. םען האט, םיס אנדערע מערםער, נעשריק א1יף ײדיש פעשיית, לידער, םוסד-םפרים, אבער נישס קײן װיםנשאםט און קײן םילאזאפיע; םען האס זיך אפ- געגעבן םים ,אגדה׳ און נישם םים .הלכה׳• אס די אלע פעלערן האבן זיך גענוםען םון דער לאגע, אק װעלצער ײדיש אין רי ײדישע ליסעראסור זענען געװען אין םשך פון הונדערםער יארן. םען קאן םאר אזעלכע חסרונית צו קײגעם קײן םענות נישם האצן. זײ זענען א פיאדוקס םון ךער געשיכטע. און װען ד׳ר ר. זעליגםאן װיל ארויםװארפן אייםן ײדישיזם די פאראנםװארםלעצקײם פאר די געאגראפישע און קולםורעלע באנרעניצסקײסן פון דער ײדישער ליסעדאסור׳ װײזס ער דערםיט׳ אז ער קען נישס די געשיכםע םון דער ײד. ליםעראםור און װײם נישם, װאם אזיינם האם געװאלם און עס װיל דער ײדישיום. דער ציל סון דער ײדישיססישער באװעגונג איז געװען און איז — ברײטער םאכן די גרעניצן און די האריזאנטן פון דעם ײדישן שאפן. נישס .םים אן עננן און שטארק באגרעניצטן יראװינציאליזם׳ זענען ארויםגעםראםן די ײדישיסםן, װי עס דערצײלס קאלעגע זעליגםאן, נאר - פונקס פארקערס — די אפ• שװאכונג און ךי אויסראםוננ פון דער פראװינציעלער באשרענקס• קײט םון דער ײדישער ליםעראסור איו געװען דער םיפםםער פארלאנג און די װיכטיקסטע אויפגאנע םון ײדישיזם. איר״ — האבן די ײיישיםסן געטענהם צו דער העברעלם, םישער און אםימילאסארישער אינסעליגענץ, — איר װילם, אז ײדיש און די יידישע ליםעראסור זאלן בלײבן עפעם לאקאדע זאכן. איר װילם׳ אז זײ זאלן האבן אן אינםערעס און א װערם נאר פאר די, װאס פארשן דעם לעבנסשסײגער און דעם פאלק• לאר און די ײדישע םאסן אין םזרח׳אײראפע• איר גלןיבס