Literarishe bleter · 1926-09-22 · 125 (22.9.1926) · p. Seite 628

125 מא ליםערארישע בלעטער 628 םעגלקך ם*זכן דעם הםשך פון דער ־ידימער קזלסיר אין דזןר נײער אטטאס6ערן 6ון װעיםיעצק״ט און 6ןזיקםטיםלע5קײט. ײמש איז גוןר פילןןלןןגיש דער יםוד פק דער ײדישער קולטור, דער 5ונדאםענט איו - װ ע ל ם און פןןלק, די ױעלט אק דןןס 8אלק, דאם 6וןלק װי עם איו אונז היםטןץ־יש נןנענן, נישט װי עם שםעלן זיך עם פןןר אין זײער 6אנםאזיע די, װןןם זענען ןזפגעדםן פון אונז. ײדיש איז נןןר דער װעג — דער קורזםטער און זיצערםםער װעג — יו דער 6אדשטארקונג אזן אנםװיקלונג פון אונזעד װעלםלענער 6ןןלקם־קולםור. ײדיש איז שוין לאנג גןװןןדן נ״ אונז א םעדיום 6ק 6ןןלקם־שא6וננ, אזוי װי אםןןל אראמעאיש. שוין אין 14*םן אק 15־טן יארהוגדעדם הןןט ןקזיםםירט א ליטןראםור אויף דער שפראך, װאם האט ראן אננעהוינן װאקםן, ניז זי איז אױם״ געװאקסן און געװארן ײדיש. אנער ניז דןר נײער צײט איז אונזער קולםור, װי אונזער גאנץ לןנן, געװןן םער רןליגיעו װי ױעלטלעך, האנן די רננים און די לוםדים םים רי היליקע םפרים — אין םםײא אייך די היליקן שפראך 6ון די ם6רים- געשפילט אין איר די הײפט־ראליע. ערש■ דאן, װען דןןס װעלםלעצן לןנן פון די םאםן און די םאםן אלין הןןנן נאגף־ םען די םעגלעצקײט זוו זאנן זײערװאדט* איז געװארן 6רײ דער װעג 6אי ײריש. עם האנן דך געע6נט קװאלן 6ון פאלקם־נע־ געזאנג, פון פןןלקם-שאפן, פון קונפט, און אט די קװאלן;ערן ײריש און ײרישיזם. זײ זןנען אױך םראדיזיע, אויך נעשיכטע, גןן־ פא־װןץילאזםע טראדיזיע, 6ארהאלםענע נעשיצשע. דער ײרישיזם איו גןקוםען דאן, װען עם, האט זיך ארויםנעװיזן, אז די װײםעיד קן אנםװיקלוננ 6ון דער ײדישער קולטור, װי פון א לןנעדיקןר און מאדערנער קולםור, איז םעגלעך נןןר דורך דער קולםיװיתננ 6ון אט ד ע ר מראדיזיע אין רירך דער אױסשפרײטוננ אק פארנןםערוננ 6ון אם דןם היםטארישן קאנאל. די םלדומה זװישן הענרעיזם אין ײרישיום איו נישט קךן םלחםה 6אר און קענז םראדיזין. נײרע, אי דער הןנרעיזם אי דער ײדישיזם, װילן די װײםערדיקע אנטװיקלוננ 8ין דער ײדי־ שער קילםור־טראדיזיע, די 6ראנע איז נןץ־, װעלצע עלעםןנםן אלרן זענען םער לעננםפן־ק און װןלצן שפראך אירע איו נענ• טןר זום לענעדיקן שא6ן 8ון פאלק. דער ײדישױם זאנט, אז דאם זןנען רי עלןםעגטן פון װןלטלעצן לענן און די שפראך װאם לןנט אין םויל 6ין פאלק. דער ײדישיזם זאנם נישט, אז ידיש איו נןםעי ארןר שענער 6ון הןנרעיש, ער זאנם גאר, אז ם׳איו לענןריקער און לעננם6עיקער. דער ײרישיזם זאגט נישם, אז דאם װאם איז נאשאפן נעװאין 6ון ײרישן 6אלק אייף הןנרעיש און אנדערן שפראצן, םױנ נישט. ער ואגם נאד) אז פאד די ױק, װאם לןנן אין דער אטטאם£ןרע 8ון ײריש א־ן סים דער טראדיזין 6ון ײריש, איז די נאטירלעצםםע אץ 6רו5םנארםטע זאך אויפזולןנן ז ך אױף ײריש אין אלע פרטים און נישם האנן זװ־ שפראכ,, אן אינ• דערװאצנריקע און א שנתריקע. דןר שנוז, זאגט דער *דישיזם, םח זײן די גײםטיקע עםענץ פון דער װאך. נאר דאן װעט אץ לןנן זײן גאנזקיט און אײגהײם. נישט ״אויםזולײריקן״, נאר אנזו8ילן אוניער נײםםיקן לענן װיל דער ײרישיזם. אנזו6־לן עם םים לענעדיקער םראריזיע אין לענעדיקן שא*ן, נישם נאי מים עראינןתננען• אוםעםום, װו עם איז דא, זאגם דער ײדישיזם, א ײרישער קלנק־ א ײריש נלל• לענן, אוםעטום, װו יק ארבעםן, הארןװען, זלננען, ליידן, קעם£ן, נישם נאר אין אלמער םפרים, שלאגט א קױאי 8ין אונוער י היםטארישער ןרפארוננ אין ם׳לײפט א שםראל 6ק איטעד זוקונ6ם. דןר ײדישיים האם ארינגעניאכם די איחןן 8ון ײדישער דערזױננ אין אזעלצע קרײזן, װעלכן זןנען'אידעאלאניש נעװען נןװען פםעם איננאנזןן אפנעריסז 6ין דער ײדישעד קולטור־ ירושה. האם ער עס גןטץ דער6אר, װײל ןר האם נעװאלט פארליקענען די ירושהז א דאנק דער ײתשיםםישער פראטאגאנדן אין נראקטישער איניזיאטיװ לןיינןן איזט מויזנםער קינדער 6ון םאדןרגע ײדן אין ײדישע שולן. אין די דאזיקע שולן לערנט טןן ם־ט זײ, א חיץ אנרערע זאצן, אויך ײרישע נעשיצטע. םען זוצט זײ זו באקענןן םיט דןם 6יל־םויזנט־יא־יקן װענ, װאם דאם ײדישע 6אלק האם דורצגןםאצט, און םיפ די ױענן, אויף תעלצע םיר נײןן איזט. טען װיל זײ אר״נ£ירן אץ דער װעלם £ון דער ירישער קולםור־שאפונג. םןן לעינט םיט זײ און די העכערן קלאםן א£ילו חןנרןלש און העניעלשע ליטעראטור. םער נישט, םןן זאגם זײ נ־שט, אז העניןלש איז אלץ, אז םימ הענרעיש הײנט זיך אן און לאזם זיך אױם די ײרישע ליטעראםזר. טען לןרנט זי אויך נישט, אז ײדן זענען נאי אסאל גןװען א 6אלק אזן אז נאר שפעםער װןן עם איז, אז םשיח װעם קוםען, װעלען םיר װןרן זוריק א פאלק. םען 6יאנזט אין זײ אײן דעם נן־ דאנק, אז םיר זענעי א י ז ט א 6אלק, אז םיר האנן קײנםאל נישם אײפגעהעדט זו לענן אזן זו שאפן, ם׳האבן זיך גאר נן־ ענדערט די איםשטענק און די פארםען 8ון אונזער לענן אץ שאפן. מןן לערנם םים זײ די ײדישע קולטור אײף א םאדערנעם ראזיאנאלן או6ן. װאלש נןםער נעװען, אז טען זאל זי לערנען מים זײ... םלםדלשז םןן דערזלם זײ אין דעם גײםט 6ין א קולםור־טראדיזיע, װאם לענם אץ װיל װײטער לעבן... װאלם נןװען בעסער זיך אץ זײ אײנזורעק, אז די ײדישע קולטור דאם איז 8ארגאננענהײם ז װאלם ד א ס נע£לרט זום טריאוטף 6ץ דער ײדישער קולטורז דאם װאלט גן6ידט זי איר אונםןר־ נא:נ. דער ײדישיזם האט קאנםעקװענטער און באװיסםזיניקער װי אלע א;דןרע ײרישן קולטור־באװענוננןן אץ דער נײער זײט נעהאלפן שאדעיניזירן דאס ײדישע קולטזר־לןבן, זיפאסן עם זום גײםם 6ץ דער נײןר זײם אץ נעגן אים די םענלעצקײט אוים־ זװניזץ אץ װײטןד זי אנםױיקלען אלן וײנן אננעזאםלטע אוצתח און שא£ו;נם־קרן8טן. ױאס װאלמ אלן דער אפתן געװןן טים דעד ײדישער קילםור, תען #םיר זאלן נלײנן נײ דעם נעדאנק, אז איר אײנץיקןר קװאל 6ון לעבן איו די אלמע ײדישעאםונה, אדער אז זי קאן נאטזן נאר אײן שפראך־אינסםרוםענט—הןב־ רע־שו וי װאלט געװאק א קילטיר 6ון ארציװן אץ טוזײען, 6ץ נינליאטןקן אץ — לינהאנןד. פאר יןנע טײלן 6ון דןם ײרישן פאלק, װעלצע זענען שױן נישם אץ קאנען שוץ נישט זײן םןר רןליניעז אינם אלט־דעםאנאנישן זינען, װאלט וי נןװען נאר אן עראינעתננ. פאי־ די םיליאנען ײרן, װאם האבן קײנסאל נישם נעקענם קײן לשון-קודש, אץ 6אר די, װאם האבן עם צ־א־נעםן אינאײנןם טים די וופילות, װעלצע זײ האבן אױפנע• העי־ט זי זאנן, װאלם די נאנזע ײדישן קולטור געװען א 6אר־ שלאסן נוך. דער ײדישיזם האט נעע8נט דעם נוך םץ דןם ״דישן שא6ן 6אד אלע ײק, 6אר אלע הײנטיקע םאדערנע ײדן. האם ןר נעשארט דעי־םיט דער אנטװיקלוננ 6ון רער ײדישער קזלטורו דעי ײרישיום האם ויך נישם באגוגנט רערםים, װאם ער האם נעזוצם זונעננלןך ז.י םאכן ת אוזתת 6ון אונזער גײםם פאד די נרײטן פאכן 6ץ 6אלק. ער האם זיך נישט גןשםעלט נלייז ■אפולאייזאםארישע ארעד קילםור״טרןנעתשן זיילן. ער האט נןהאט— אץ האט—א נישם אץ ערך נרײםןרן און װײםערע פןרספעקטיװ, ער האם גןװאלט — אץ װיל —