Literarishe bleter · 1926-09-17 · 124 (17.9.1926) · p. Seite 616

224 זא ע 3 לןסזר ל י ט ע ר א ר 6(6 יזי■ װי האלטו מיר מיט אונזער ײדישו שול-װעזו? (װאם זאגט דער םעקרעטאר פון י• ש• א• ח׳ יעלוב פאט?) םון די קינדעסשאסונגען סון די שול-םי־פס םון הײנםיקן לערן-יאי■ אץ פון די רעזולטאטן קען פען סשפטן די ארבעם און אידעאליזם און מוט פון די לערער. איך בין הײנסיקם יאר פיל געװען אויף פראװינץ. כאפט איץ אראפ אין א ס ק י ד ל אץ דעד שול ארײן אץ—שוין, מיר װעלן נישט דארפן װעגן דעם ענין רײדן. אן דעם דאזיקן אידעאליזם װאלט שוץ לאנג אונזער שול חרוב ״ומוחרב געװען. אויף װאס דען װאלט זי זיך געהאלטן און געװאקםןו—אויף דער װארימקײט פון דער ײדישער פרעםע? אױף דער ״.אויםהאל- טונג׳ פון דער מלוכה? און, לאמיר זיך נישט שעמען,—אויף דער פארינטעריסירטקײט פונם ײדישן שריפטשטעלערז װעגן עצם אינהאלט פון אונזער שול. מיר האבן זיך גע< שטעלט גרויסע פאדערונגען. מיר האבן געװאלט א נ ײ ע שול, א נײעם אינהאלט. םיר האבן געװאלט זען דעם ג ײ ע ם מענטשן. םיר האבן געװאלט קאלעקטיװיזם.* זעלבםטטעטיקײט. פיר האבן געװאלט דעם חױת םון מאםע לשון. מיט בען טױזנט מניעות האבן מיר זיך באגעגענט. קודם םיט ידנע אלע פניעות, װאם די נײע ארבעטס־שול האט זיך באגעגנט אין גאר דער װעלט. דאס םאכט זיך נישט פון הײנס אויף םארגן און דורך א רעזאלוביע. עס איז אשװערער און לאננער װעג״םץ שטרעבן. נו, גײען פיר. גײען אהער, אהץ אץ צוריק. מיר זוכן. אבינד אונזערע אײגענע שװע• ריקײטן—מען דארף האבן װערקשטאטן, גערטנער, לאקאלן, סעםי• נארן, ליטעראטור. און םיר זענען קבבגים, נישטזן קײן גראשן בײ דער נשמה, מיר האבן א קאנקורענץ-סביבה פון דער םאװשעכנער שול, פון דער פריװאטער שול, פון דער פרעפדער 'גיםנאזיע, װעלכע פארשרײען דעם טאטע־מאמע װעגן תכלית. פיר װערבירן אונזערע קינדער פון פאלק, פון די ארימע גאסן. פען קען דזןם קינד נישט דערהאלסן ביזן סוף. די קלײנבירגערלעכע זאבאבאנעס שרעקן אפ דעם אינטעליגענט—םטײטש, ארימע קינדער, שםוביקע קינדער, גאסן־קינדער, נישט אנשטענדיקע רײד, חם-ושלום... זענען געװען פניעות, זענען דא, אץ װעלן נןןך זײן. אדאנק גאש קײן צרות װעלן נישט םעלן. מיר אנטװיקלען זיך, םיר באקומען פעדא• גאגישע הויט און פלײש, םץ פעדאגאגישע פרוװן קומען מ ײ־ אץ געװיסן סטיל ארײן, אין געװיסער אײגענעד סדאדיביע. אונזער שול האט שוין איר כאראקטער, איר םיפ. פיר האבן םאר טיק אונ• זער פראגראם םאר ײדיש, םאר געשיכטע, פאר נאטור*װ יסנשאסט, פאר זעלבסט־פאדװאלטונג. פארװאס םיר גיבן נישט ארוים קײן ליטעראטור גענוג, זשותאלן א."אז. װ. א. אז. װ.ו הונדערט אביעקטיװע סבות: נישטא קײן מיטלען, קײן געלט און אלץ, װאס םייט דעם איז סארבונדן. אבער נישט דאס איז אליץ די סיבה. 'עם סעלן אונן מענטשן, עס פעלט אינטעליגענץ. םאר דער איגסעליגענץ איז א שלעכט געשעסט בו ארבעסן בײ דער ײדישער שול. בײ אלע אנדערע.נאביןןנאלע׳ אנגעלעגעגהײטן—איז םיל װאריםער. מיר זענען געבליבן אויף זיך אלײן. און סץ אײגן הויט קאן מען נישט ארויסשפרינגען. דאך זענען ארױסגעגאנגען הײנטיקם יאר אםילו אײניקע גומערן ,נייע שול׳, ,שול און לעבן׳, עם װערן איבט צוגעגרײט בום דרוק ,נײע שול׳ און ,שול און לעבן׳, װעלכע װעלן הײנטיקס יאר, דארף מען האפן, דעגלמעסיק דעדשײנען. נאך איין װארט װעגן אונזער רעכסלעכן מבב. מיר האבן געהאט דרײ תקופות—די תקוסה פון בטול. די רעגירונג האט אונז מבטל געװען, נישטא אזא זאך װי ײדיש־װעלטלעכע שול. די בוןײ• טע תקוםה איז געװען—מלחפה. זענען מיר געװען א צו הארטער בײן, שװער אים אראפצושלינגען, את געקופען די איבטיקע תקופה—מען אונטערהאנדלט מיר פאכן זיך נישט קײנע אילוזיעס דער קומענדיקער נומער 135 ״ליט• בלעט•״ איז רער לעצטער פונ׳בם 3*טן קװארטאל באנײט שוין דעם אבאנאמענט! די װיכסיקסטע םראגע: גײען מיר בוריק, שטײען פיר אויף אן ארט, בי גײען מיר פארויס. אץ װעגן דעם איז קײן םפק נישטא—מיר גײען ראש פארויס. אנשטאט מליצה. בעסער פאקטן. פעםםע, אײנגעפעדעװטע שול־אינסטיטוביעס זענען דא אין לאנד בװײ הונדערט מיס אכט, צװישן זײ ׳ א לערער־ סעםינאר, פינף גימנאױעם, 103 סאלקס־שולן, 22 קינדער־הײמען— איצט אװנט־שולן, קורסן א. אז. װ. א. אז. װ. אין זײ — ביז 20 מויזנט"תלמידים. אונזער פחגה לערער באשטײט םץ 1000 םאן. בי װאקםן םיר?—מיר זענען געװארן א שול־װעזן, א שול• באװעגונג. אײן פאקט םון די לעבטע טעג: צום נײעם לערניאד עפענען ױך אין 18 שטעט נײע אכצן שולן. חורבן־װאלין װערט בוריק אױפגעבױט. 4—5 נײע שולן בלויז אויף װאליך אין דעם אםימילידטן לאדז, װו עס איז שוין לאנג דודכגעפידט געװארן שול׳צװאנג. האבן זיך אצינד אין די ערשטע שול־קלאסן פארשריבן דרײ מאל אזױ םיל, װיפיל עם זענען דא פלעצער — 90 קינדער אין א קלאמ—םען דאדף באמת זאגן: קײן עין־הרע׳... בי װאקסס אונזער באװעגונג?—מיר האבן 112 אפטײלונגען לעגאלתירטע. אין לאנד. פיר האבן אין בערך 200 שטעט ארגא• ניױד• אץ־ איניציאטיװ־גרופעס. אט אצינד, װען מיר שמועםן, זיבס די דעלעגאציע פון די עלטערן־אפיעקונעס פון די ,פאװשעכנע׳ שולן בײם בילדונגס־מיניסטער און פאדערט אין נאםען * פ,ץ די םיל־טויזנטער עלטערן די ײדישע אונטערריכסס־שפראך אין דער ,פאװשעכנער׳ שול. דאס איז אזיג פון א־נזער געדאנק, סץ אונ• זער באװעגונג, װעלכן'עס איז מיט אײן יאר פריער שװער געװען זיך בו משער זײן. אלץ אײנס, װעלכע תשובה דער מיניסטער זאל נישט געבן. איך װיל נישט דערמאנען קײן פאקטן פון װאכן בוריק, די קאפפאניעס, פעטיציעס, מיטיגגען, רעזאלוציעס א. אהװ. צו אונזער ארבעט איז דא א געװאלדיקער"אינטערעם. אונ־ זער לעצטע שול־בראשור את זיך צעגאנגען אין משך פון א װאך אץ 4000 עקז. און ״מען מוז אבינד םאכן א בװײטע אויפלאג״ע. מיר דרוקן אבינד א בראשור צו די עלטערן פון דער.פאװשעכנער׳ שול אין צעגטויזנ״ט עקזעםפליארן. עם דערשײנטא בראשור אין פויליש װעגן דעם קאמף אץ די שטאט־ראטן פאר אונזער ״שול. עס זענען דא ר ע א ל ע רעזולטאטן. אין ב װ ײ א ו ן ד ר ײ ם י ק שטעט ״סון פוילן האבן מיר ױך דערשלאגן די אדער יעגע, גרעסערע אדער קלענערע ם־בסידיעם פון ״ פאגיסטראטן, שטאט־ראטן. לאמיר אײך אנרוםן די שטעט סתם אין דער װעלט אריין: דאזשיטש, קאברין, פינסק, פרוזשאני, פיעטרקאװ, םקידל, סלאגים, *נאװא־סװענציאן, לובלץ, כעלם, גראדנא," קרעמעניץ, אשםענע, באראנאװיטש, בעלסק־פאדלאסק, בריסק, 'דיסנע, װידז, װאשילקאװע, װיםאקא־ליטעװםק, זשעלודאק, טערעספאל, טוריסק, טשענסטאכאװ, װאדשע, װילנע, קאלא, אזארקאװ, לענטשיץ, ביאליםטאק' אט אין דער רגע האב איך'באקומען די ידיעה, אז אין קאװעל איז דורכ׳ן שטאם־פרעזידענט באשטימס געװארן פאר אונזער נײער שול אין קאװעל 400 גילדן א חודש. דאס אלץ מאכט ױך נישט דורכן שם־הםפורש. ארבעט, ארבעט און' ארבעטי װעגן אונזערע לערער? — יא, מיר האבן טויזנט ײדישע סאלקס־לערער. א באדײטנדיקער טײל איז א ױנגער, א פרישער עלעפענט. עם שסראםט אבינד, באזונדער דאם לעצטע יאר, א שסראם פון אינטעליגענטע כחות סון פוילישן'אוניװערזיסעט, פון די פױלישע לערער־סעמינארן. סבות זענען םארשידענע, אבער דער עיקר—דער םאקט פץ אונזער שול. װעגן מוט, אידעאליזם א. אז. װ. פץ די לערער — נאטירלעך דאס װערט אץ ביכער נישט רעגיםטרירט, דןיס קען מען פיט ציפערן נישט פעסטשטעלן. בכלל קען מען זיך םיט דעם נישט ארומטראגן און װײץ: זעט, זעט: עם איז גענוג א קוק טון, װי אזױ עם לעבן און ארבעטן אונזערע לערער נישס נאר אין א בראצלאװ בי א פױםק, נאר אט פאר אונזערע אױגן,'אט דא בײ אונז אין װארשע אץ' מאכן דעם חשבון אלײן, גענוג געװען אנביקוקן אונזער 20ז פראװינץ־לערער, װעלכע האבן דא הײנטיקן זומער דורכגעמאכט די קװאליםיקאציע־ קורסן פץ דער ײדישער שול־ארגאנתאביע און פער װעגן דעם נישט דארסז שטעלן קײן שאלות. אט ליגם פאר מיר דער בארג