Literarishe bleter · 1926-08-03 · 122 (3.8.1926) · p. Seite 589

122 זא ליטערארישע בלעמער * ר ע צ ע נ ז י ע ס םלון חדש, העברעישײידיש װעדטערביך אויף ג#נץ תלמוד, תנ*ך, תרגום אונקלוס און תרגום ירישלמי םון י משה שולבוים. 144 זײטן, װארשע, ש. גאלדפארב. אודאי טוס הנאה יעדער בעסער נײ ײדיש בוך, און מעגט איר נישט האבן קײן איבעריקע מחזקות מיט שפראך־װיסנשאםט, — װעט איר צופרידן וײן פון א פרישע אויםגאב אויף דעם געביט. װיזשע אידדער דין, אז אײנער קוקט נאךגראדאויס אזא א ביך— א װערטער־בוך םון העברעיש אייף ײדיש, *װײל מיר האבן ביז הײנט אדער װײניק-װיכסיקע און ײעדטיקע, אדער נאר אויף ײדי• שע א ו ת י ו ת איבעדגעזעצט: טיף־דײטש, צי דײטשמעריש און איר דערזעם דא אן העברעיש־ײדיש װערטערבוך (״ײדיש׳ אויסגעלײגט לויט דער נײער ארטאגראפיע),—איז דאך אפגערעדט, דארף מען רע־ כענען, אז מ׳האס דא פאר זיך א סורפריז. כאטש ס׳איז א ביסל פרענלעך דער נאמעןיםין מחבר, װאס האט פובליקירס זײנע ארא מישע װערטערביכער גאנץ לאנג, זאל זיך איצט װידער באװײזן, און ס׳ה אזא װערטערביכלטשינע זאל זײן א יף ״גאנץ״ תלםוד, תנ״׳ך (תג״ך—נאך תלמוד) מיט 2 תרגומס, מיט א ״גראפאטיק פאר זעלבססלערנער אין שולן״, מיט א ״ספעציעלע בײלאגע סון ארא בישע װערטער׳. םיר מישן אומגעדולדיק איבער און זעען די הקדמה דאטירט אלף ת׳תל לגלותנו, ד״ה אין יאר 1901, װערט עפיס קשה און באלד אױ די גראמאטיק: 2 זײסן ״קצת מתםונת לשון ארםית״, ד״ה א ביםל םארמען פון דער אראמישער שפראך, אט האסטו דעמ װערטערביך אלײן: בםירוש בלויז אראמישע װערטער, װאס זענען דא אין דער העברעישער שפראך מיט רײן דײטשע סײטשי װערטער"(ײדישע אותױת נארי און ״ספעציעלע בײלאגע םון ארא־ בישע װערטער׳- איז קײן אראביש נישט, נאר גײ טרעף, צי ס׳איז געמײנט דאס ביסל װערטער, װאס סיאיז געגעבן צום לעצט בוך סון סירישיאדער סון שוםרוניש. האבן מיר הײסט עס דעם אמתן פאלסיסיקאט: װארן דאס װערק הײסט דאך—״אוצר לשון ארםית׳ אין אפתן, און דא איז עס ןןנגעטון—נישט צוליב צענזור־טעמים צי עגלעכע סבות — איןאגגיבהש אויבערמאנטל: חדש—איז^נישט נײ, העברעיש—איז נישט העברעיש, ײדיש—איז גישט ײדיש, און אזױ כםדר דער גאנצער שער איז א פאלש עסק םון א׳ ביז ת׳(אײן װארט אפת איז אפשר דא: ,20.000 װערטער׳—געצײלט האב איך נישט, ערוב זײן װעל איך אויך נישט). האט א קרובהשער פארלאג, יאקובםאן־גאלדסארב, ארויסגע בער סוןי״דזשעקעלע בלאפער*, ארויסגעלאזטינישט לאנג א ״מלון תניכי עברית־יהדות׳ (!) (דאס דארף הײסן• העברעיש־ײדיש,), װו בראשית הײסט: אים אנפאנג, וםצות — און אונגעזײערטע קוכן, תשעשעו—געליבקאזעט אד״גל,-מעג דאך דער סארלאג, ארויסגע־ בער סון ״איציקל װיל חתונה האבן׳, מכבד זײן דעם ײדישן ביכער־ םארק מיט אזא פריש געבעקס. ס׳איז דא שוין בײ א־נז א גרײטער נוסח צי מ־םרען אין א• יעלכע םאלן; ״הםקרות״. ס׳העלפט אבער װי... דאם אײנע, װאם מיר קאנען ״און דארפן סוען איז — װי די װארעגונג-פלאקאטן אין עפנטלעכע ערטער, — צו דערמאנען: היט אייר' משה לערער א ו נ ט ע ר ה ײ מ י ש ע היפלען, פיעסע אין 3 אקטן, א ב ר ה ם ז א ק, םארלאג ח. בזשאזא װארשע, 1926 ז. 104 אונטער הײמישע הימלען, צײט: םארן װעלט־קריג, ןןרט — אליטװיש שטעטל. דארטן װוינט זיך דער סאלידער סוחר לוריע, אײד, תפיד פארטון אין זײנע עסקים. ער הןןט ליב זײן װײב סאניע, האלט בײ זיך איר שװעסטער פירע. קײן קיגדער הןןם ער נישט. בלײבט אמאל אביסל צײט, כאפט ער אקערסל צוזאמען מיט זײן שותף ש א צ ק י, א סוחר א װוילער־ױנג, װאס האט א םך הופאר און האלט שטארק פון שײנעם פין. צום רימל איז דא אויך דער העברעישער לערער. ״אלץ װאלט גוט געװעזן, װען נישט דער פאלער־קינסטלער שדוארצםעלד. 'א ױנגערמאן, װאס האט שוין, אזוי זאגט ער, א סך דורכגעםאכט, א סך סרויען געקעגט״ אנטוישט געויארן און איז פאנאיט איסטראטי: ״קירי קיראלינא׳ פון פראנצויזיש— םארק׳ ראקאװסקי, װארשע, 1926, 82( ז. אויב ראמען ראלאן רוםס אן פאנאיט איםטראטי ״דער באלקאנישער גארקי/ איז עס ריכטיק אויף אזוי פיל, אויף װיפיל ער קומט, װי גארקי, םוגם טיםסטן לעבנם־תהום, אויף װיסיל זײן דערםארונגס-רײך' װאנדער-לעבן רײםט ױך בײ אים צום װארט, װי בײם רוסישן שרײבער־בראדיאגע *). אין ליטערארישן ױן אבער איז זײן שאסן לחלוטין םארשידן פץ גארקיס. גארקי בא ש ר י י ב ט אלץ, װאס ער האט געזען און געטראפן, אנאליזירט, װיל באגרײםן א.ין דערקלערן, — א סטראטי דעריצ״לס בלויז. ער איז באהערשט, װי ראלאן דריקט זיך אוים, םון א געבוירענעם דראנג פון א דערצײלער, א.-ן אפילו אין וידױ־בריװ, װעלכן איסטראטי האט געשריבן צו ראלאנען פארן פרוװ באגײן זעלבסט־ מארד, פלעכט ער ארײן א פאר קאמישע מעשײת. זײן פריםיטיװער דערצײלער־טאלאנט, װאס איז שטארק בא׳ אײנםלוסט םון שעכערעזאדעס ״טויזנט און אײן נאכט״, װארםט אויף אלץ א פאנטאסמישן שאטן, אין װעלכן עס םארלירן זיך די פראפארציאנעלע פארםען םון דאס געזעענע. די נאציאנאלע און סאציאלע װונדן פונם באלקאנישן האלב־אי.זל, דאס פערזענלעכע שטײגער־לעבן פץ די פארשידענע קלאסן, לויפן דורך םאר אונז װי ריױקע, םארמלאזע שאטנס בײם שײן םון םאנטאםטישן פאקל־ צוג םון זײנע'םאבו'לעם. 'זײנע ריױקע רויבער־געשטאלטן, װעלכע ער שילדערם אין זײנע װערק אין העלע פארבן םון נאציאנאלע און םאציאלע םורדיס, פון העראישע, ריטערלעכע פאלקס־פרײנט,— גיבן 'אוגז אפט א רמז אויף די באנדעס פון באלקאן, װאם שפילן אזא גרויסע ראלע ־אינם פאליטישן לעבן פון אײראפע. די פאר־ שטײער םון דער םאכם און פון די הערשנדע שיכטן גיבן'צו שפירן די גאנצע םעאדאלע אמרױת, װאס האט זיך דארט אויפגע• היט ביז אויף הײגטיקן טאג אבער דאס אלץ װערט פארטרונקן אינם גלאנץ םון דעם דערצײלונגס־שטראם, װאס װײם נישט קײן אפהאלט אין דער איבערטריבנקײט און אין דער — נאיװקײט סון די סיטואציעם. די האנדלונגען סין זײנע העלדן און די סיבות פון זײערע צוזאםענשטויםן זענען אפטמאל אזוי נאיװ, אז ם׳קען זײ שטעלן אין אײן שורה םיט די דערצײלונגען פון קלײנע קינדער, לויט זײער אומבאהאלסנקײט און ליטערארישן אנאלסאבעטיזם. אבער ער גײט םארבײ אזוי אוםשולדיק־נאיװ די דאזיקע ליטערארישע םכנות־ דיקע ערסער, אז מ׳מאכט זיך נישט הערנדיק און ם׳לאזס אים װײטער דערצײלן. עס זעגען אבער אויך דא פרעכטיקע זײטלעך, װאס קענען אויסהאלטן א פארגלײך םיס די' בעסטע דערצײלונגס■ םוסטערן. אין די דאזיקע ערםער װײזט ער ארויס, צוגלײך מיט זײן רײכער, עכםער פאגטאזיע, אויך א םאלקסטיםלעכע געםיט־ טיסקײט, א סײנעם םקעפטישן הומאר, אן אוםמיטלבארע, נישס־ גענארטע ליבע צום םענטשן און א'געװיסע גײםטיקע הויך אינפ באנעםען דאס לעבן. און די דאזיקע לעצסע אײגנשאםט, ױין גײסטיקער מהות, לאזט האםן, אז נאכדעס װי דער פריםיטיװער דערצײלער־אינסטינקט װעט' ױך אױםברויזן, װען די נאטירלעכע באגאבונג און די נאטירלעכע טענדענצן װעלן קולטיװירט װערן, װעלן מיר האבן א גרויסע דיכטערישע פערזענלעכקײט, װאס װעט עםענען אין דער אײראפעישער ליטעראטור א םענסטערל אויםן באלקאן. דער דאזיקער נײער טאלאנט געפינט ױך אין דער ערשטער ססאדיע סון ברויזנדן. דאס זאגט עדות אויך דאס, װאס אין זײנע דרײ ערשטע ביכער (״קירא קיראלינא״ ״איז בלױז דער ערשטער םון זײ) חזרן ױך איבער די זעלבע פערזאנען און די זעלבע גע־ שעענישן און אמאל נאר זענען זײ לײכט פארמאסקירט. י• ר• •) זע זיין 1יןגר*ס־ע אין .ליס. ניזסער־ נ׳ ג 11 . \