Literarishe bleter · 1926-08-03 · 122 (3.8.1926) · p. Seite 585

585 ליטערארישע בלןיטער 122 אלוועלטלעכע ײדישקײט א• גאלאמי / ווילנע ײדישע קיבוצים םין דער ב*נ*ער װעלם *לץ םער, עס ש#פן זיך ביםיענװײז נײע *ין גײען *רײן אין אונזער ײדישער םשאחר.. םיר זענען ש1ין איבם געװזןרן א פןיק םים * װעלט םארנעם. װער עס הןוס אייגן, קןןן זען ב1לס דעם אונ- םערשיר בװישן דער הײנסיקער הילף, װאם אײן ײרישער קיביץ גיט דעם בװײםן און דער הילף 6ין אםאליקער ,אליאנס איזראעליס* לםשל• א6ילו דא איז עם שוין קענסיק• אונזער קילסור איז א קולסור *יס א װעלס״סארנעס געװארן. די לע• גענדע 6ין װאנדע, װאם װאלם געבליבן א1יף די ברעגן 6ון װײסל, איז דורך דער ײדישער ליסעראסיר בעםראגן געװארן איבער אלע 6ינף קאנסינענםן. אין אונזער ליסעראםיר האט איר דעם אאגלאנץ 6ון .די קאלסע בפוןינעכם אויף רוםישע פעלדער׳, דעם ברייםן חל1ם פון די דרוםדיקע ססעפעס, הילך 6ון שםאל און דאםף א1יף די אוםענדלעכע ארעריעס און לא.אלאסא.קעםאן. אין די ײדישע שולן 6ין דעד גארער װעלם לערנם א נייער ד1ר דעםזעלביקן של)ם׳עליכם, ײדיש םעאסער שאילם אוםעסום דעםיעלביקן .דיבוק/ דעםזעלביקן .גילם*. װאס םאר א ש8ע, םאר א רײכקײס עס קאן מארםאגן א קילסור, װאס איז בעסראגן אוסעסום און באהע6ס בו אלע װעלס־קודםורן 6ון דער גארער װעלס, םראגם השפעה אוםעסום און שעאס יניקה פין אוםעסום! די דאזיקע אלװעלסלעכע ײדישקײס איז נעװארן און נע• װאקסן נאםירלעך; ססיכיש, פין זיך, אן סעאריעס, אן אניסאביע,- איז דער נאסירלעכער גאננ 6ון אונזער געשיכםע. אבער יי דאזיקע אלװעלםלעכקײם םוז דאך ם1ף כל.ס1ף ארגאניזי^ז װערן, נישם בלײבן רײן ססיניש. 6ראנן םון םאגיאלער הילף װערן 0 ש1ין איבם א1יך בײ אינז סארװאנדיס אין א װעלם׳זאך, עם שםײען דרינננד אויםן סדריהיום די רענילירונג פין עמינראביע, םין קאלאניזאביע װו זי "לאזס זיך אײנםירן, 6ון קאנםםרוק• םיװער הילף נישס אין םארם 6ון בדקה, נאר אין םארם פין ארגאניזירםער, םלאנפעסיקער און דויערנדיקער סעסיקײם. דאם אלץ איז פארבונדן םיס יאליסישע רעכס 6ון אלע ײדישע קיביבים. די רעכםלעכע לאנע 6ון אלערלײ ברײסע קיבובים ײדישע פװ שםײן אויםן סדר-היום םין דעם אלװעלםלעכן ײדנ• טום. און ועל כלם שסײס די ארגאניזירונג 6ון דער ײדישער קולסור אין אונזער אלװעלםלעכן םאסשסאב. — און דאן װעלן םיר ערשס באקוםןן דעם אםיזן ירבוף אינזערן. בײס םיר האבן אנגעװוירן אונזער אלםע אלװעלםלעכע אײניקײם .זדי רעליגיעו׳ האבן םיר א1י6געהערם בו זײן ארינינעל, םיר האבן נישם נע־ שא8ן, נישם גענעבן דער װעלס קײן אײן גײעם ײדישן נעדאנק, קײן אײן קולםיר-װערם, עס זענען נעװען גר1יסע לײס ײדן, דאם זענען אבער הלםידים, זײער שאםונג איז קײנםאל נישם געװען קײן ײדישע, נישס געשםאםם האם עס 6ון אונזער םהות, 6ון אינזער לעבן, 6ון אונזער קילסור, םיר האבן זיך אלײן אין אונזער נעשסאלם נישם נעזען און כסדר גע6ורםם אץ 6רעםדע 6ורםס. א1יף אלץ און א1יף ויך אליץ האבן פיר געקיקם דורך פרעםדע ברילן. און נאר בײ דער ארגאניזירסער באװוסםזיניקער אלװעלסלעכקײס 6ון אונזער קילסור״לעבן און לעבנםיקולםור װעלן םיר ביריק באקיםען אונזער אײגנארםיקײס, אינזער שעםערישקייס װעם זיך פאר6יל6אכיקן. פארשסײס זיך, נישם הײגם, נישם םארגן װערם זי אר• נאניזירם, די אלװעלסלעכע ײדישקײס. עס שםײען זייער פיל (סוף) ײדישיזם איז א אידייע א ױננע, א נײע, זי האם נישס קיין סענםיםענסאלע פארגײער װי דער ביוניזס, געבוירן אין ש1יס פון הםץ, איז זי בים אויםדרוק געקיםען ערשם דאן, װען דער דאזיקער .הםון איז בום װארם געקוםען, װען פון ,ח פ י ן* איז געװארן ,פאלק*. און דאן װען ײדיש פאלק פים א ײדיש לש1ן איז געװען נאר אין םזרח״אײראפע, ד*ן, װען די נײע ײדישע קאלאניעם האבן נאך געהאלסן אין שא6ן זיך, דאן האס די ײדישיססישע אידעאלאגיע נישס געזען אץ נישס נעקאנס זען (אײננסלעך פארויסזען) דעם אלװעלסלעכן םאסשסאב 6ון דעם ײדישיזם. האם עםיבער געפרוװס װאר6ן אײן בליק איבער די נרעניבן 6ון םזרח-אײראאע, האם ער דארסן דערזען פארנליװערםע .קאראיםיזירסע* ■ נרופעס סון דײםשן, פראנבויזן, סארסן, םאסערן פון פשהס גלויבן, אבער נישם קיץ ײדיש פאלק• דאן האס דער ײדישיום נישס נעקאנס םראכםן 6ון אלװעלםלעכע פארנעםען. פארקערס—ער האס דער■ פאר ם1רא געהאם. אםבולסססן איז די דאזיקע ם1רא בום א1יסדרוק געקופען אין דעם קאםף, װאם עם האם געפירם קעגן דעם .כל״ישראל* באנריף דער ,בונד*, די ריכסונג װאס האס םער װי װאסער עם איז אנדערע געשםרעבס בו שאפן א נײע קאנבעפביע 6ון אונזער הוה אץ בוקונפס, א נײע, א פרײע פון חענםיםענםן, פון סראדיביעס. אבער גיך האבן זיך די פאקסן פארענדערם. די ײדישע קאלאניעס א1יף דער גארער װעלם זענען שנעל געװאקסן. דאס םזרח־אײראפעישע ײדנסום האס כסדר ארויסגעלאזם נײע שםראםען ,קאלאייזאםארן*. *ון געגאנגען פארוים זענען םאקי נישט די כהנים, נאר דאם פאלק, די םאסן, אס די, װאס םראנן אין דך די גאנבע סאביאלע ירושה 6ון ײדישער ײדיש״ קײס. און אז1י איז אונזער יידישק ים נעװארן אלװעלסלעך. און די םלחםה װאס האם אז1י .בעקארדאםשעס* אונזער םעםראפאליע, האם בםילא אז1י שםארק ארייסגערוקם די נײע קאלאניעס, איבערה1י*ס די שסארקססע פון זײ-די אםעריקאנער. ,עד ששקעה שפשה של ארץ-ישראל זרחה שםשה של בבל*. הײנם איז ש1ין די ײדישיסםישע פדאקםיק א1יך אלװעלםלעך און קײנער װעם שוין איבם נישם אר1יססרעםן קעגן אונזער םאדערנעם, נײעם ,כל״ישראל*. בום באדויערן גילס אייך דער כלל: .װי עס קריססלם זיך, אז1י םוז ויך ײרלען* אץ די םעאריע שםייס א1יך דא אפ א1יף א נרייסן םהלך 6ון דער פראקםיק. אונזער אלװעלסלעכער כאראקסער װערס אײך דא נישס אינסערנעשםראכן אידעאלאגיש. דער םאםענס װערס נישס גענוםען אץ אכם בײם ריכסן די םעסי• קײם, בײם אנםערקן װעגן םון שאאן און לעבן. םעגלעך, אין דעם איז שולד־ק די אןינעמײנע בעשפליםע־ רונג פץ ײדישיססישן לאנער, דאס, װאם די נרעםםע ענערניע װערם אנגעװענדעס א1יף באקעםפן די בי1ניסםישע םעאריע, דאס װאס בײם .בונד׳ לםשל, איז די סעאריע בכלל 6יל שװאכער 6ון דער פראקסיק. װי דאס זאל נישס זײן, אבער קײנע אץ אונזערע הײנם לעבעדיקע ריכםונגען האם נישם ארײגנעניםען דעם םאםענם 6ין .אינזעד אלװעלםלעכקיים אין זײער *ויפפאסינג 6ין אונזעי אנםװיקלונג, ב1ים נישם אויף דעם באזיס קײן װײםערריקער םעסיקײםס״פראגראם. *ון דערװײל שםארקס זיך דער בוזאםענבינד ביוישן די