Literarishe bleter · 1926-08-27 · 121 (27.8.1926) · p. Seite 562

121 ז1א ל י ט ע ר א ריש ע ב ל ע ט ע ר 562 גישער זשורנאל — ,די נײע שול׳ — גײם ארויס נאך זעלםענער, ױען מיר בלעטערן דעם ״עמעס״, ,שטערן/ ״אקטיאבר״ טרעםן מיר דארט שטענדיק אדטיקלען װעגן דעם דארטיקן ײדיען שול־װעזן, עם איז דארט אן אקטועלע זאך, אן ענין פ.ץ גרעסטער װיכטיקײט. די ײדישע שול רוקט דארט כסדר ארוים פראגן, פראבלעמען, עס קומען דארט סארלאנגען, סאדער-נגען, אנװײזונגען, דערמאגינגען. געפינען מיר אמאל אין א ו נ ז ע ר ײדישער פרעםע, װאס שטײט אפילו פאר דעם ײדיש־װעלטלעכן שול־װעזן, אן ןןג• קלאנג פון דעם, װאס עס םוט זיך און װאם עס טוט זיך נישט א י ן און ארום אונזערע ײדישע שולן? מילא, די אלגעמײנע ײרישע פרצסע הןןט קײן ספעציעלן אינטערעס נישט פארן ײדיש־װעלטלעכן ש-ל־װעזן. אבער פארװאס שענקען אזוי װײניק ןןרט, אינטערעם, אויפמצרקואםקײט די ,סאלקס. צײטונג׳ און די ״ארבעטער־װעלט׳ דעם ײדישן שול־װעזן אין דין גאנצן פארנעם. זײ טראגן דאך די גאגצע און פולע אחרױת סאר דעם קױם סון דער ײדישער שול, זײ זענען דאך בײ הײנטיקן טאג די אײנציקע אירע אפםרופסים. עס איז פארענדיקט געװארן צוריק מיס אצװײ הדשים דער שול־יאר, אט קופט דער נײער לערן־םעזאן, און גארנישט. עם קוםט זיך איצט צונויף (אזוי זאגט םען) א פלענום םון דער צענס• ראלער שול-ארגאניזאציע, — און װעלכע םך־הכלען, אױספירן װערט דארט געםאכט, םיט װאםערע פראיעקטן, םארלאנגען, םאדערוגגען קומט םען זיך דארט צונויף? װער װײסט? עפעס װערט אלץ געמאכט בתדרי־חדרים, קןןנספיראסיװ. עס קומען זיך צונויף ,פארטײיקעפ״ מיט ,פארטײ־שלוחים״, ם׳װעלן װי תמיד ארבעטן .פארטײ־שליסלעף און אין בעסטן סאל װעט מען לאחר־מעשה םזכה זיץ די עפנטלעכקײט םיט א קורצן פארעװן קןןפוגיקאט װעגן דער פארגאנגענער םעםיע םץ פלענום—און םער גןןרנישט. פאר דעם ײדישן שול׳װעזן עפענען זיך איצס ברײסע מעג• לעכקײטן, אויך די מאטעריעלע לאגע איז, םשםעות, לעצטנם סאר• בעסערט געװארן. דיײדישע שול מוז דעריבער װערן אוים ענץ םון קאנצעלאריע־חדרים. צו דעם אקטיװן בויען פון דער נײער ײדי• שער שול מוזן צוגעצויגן װערן װאם מער די עלעמענטן, װןןס?ענען אלײן בלוטיק פארינטערעסירט אין איר װוקם אץ אנטװיק־ לונג, — די ברײטע ײדישע אדבעסס- און סאלקס־פאסן. אונזער שול־ארבעט די גדויסע באגײםטערונג, דעם ברײטן פאדנעם, דעם אמתן פאטאס? דאס ײדישע שול־װעזן האט װי אויפגעהערט צו זײן א פאלקס* זאך. אויף דעם צװײטן שול־צוזאמצנפאר האט מען פיל גערעדט װעגן פארברײטערן די באזע פונם ײדישן שול־װעזן. איז אין דעם זין עפעס געטץ געװארן? עפעם דוכט זיך, װי דער קרײז ארום אינזער שול־װעזן װערט אלץ שמאלער און ענגער. די לינקע עלע• מענטן שטײען אױםערן תחום סון די אנפירנדיקע ארגאנען פ-ן די ײדישע שולן, די רעכטע — װערן נישט צוגעלאזט צו דער ארבעט־ פאראן א צענטראלע ײדישע שול־ארגאניזאציע. אבער צי פילן מיר אין לעבן איר עקסיסטענץ, איר השפעה, איר אקטיװקײט? װו זענען עם די פרוװן צו פאכן פון ײדישן שול־װעזן א זאך פון די ברײטע פאלקס־שיכסן? געװען לעצסנס אײניקע אנהײבן, געװען מיסינגען, חתימות זאכלונגען, פראטעםטן קעגן רדיפות, אבער אינ, פיטן איז עס װי פארשװיגן און איבערגעהאקס געװארן. און בכלל, װער פון דעם ײדישן עולם, װאס װאלט יא בא• דארפט װיסן, װײסט, װי עס האלט בײ אונז מיטן ײדישן שול• װעזן. װאקסט די צאל ײדישע שולן, װערן זײ קרעפטיקער, קימען צו, צי עס פאלן אין זײ אפ די קינדער? און װי גײט עס מיט דער אינעװײגיקםטער שול־ארבעט? דאס אלץ װײםן אין פוילן אפשר אײניקע געצײלטע מעגטשן. מיר אלע װײסן דא פיל מער װעגן דעם ײדישן ש,-ל-װעזן אין אוקראינע, אין װײסר.-סלאנד, אץ אפעריקע, אין לעטלאנד, — װי װעגן אונזער ײדישן שול־װעזן דא אין פוילן. און איז נישט די גאנצע צענטראלע ארבעט פון צענטער דערפירט געװארן דער עיקר צו א געלט־פארטײלונג, — א מין ,דינעזאן ש־ל־קאםיטעט׳ אין א גײער אביסל־פארברײטערטער אויפלאגע. עס איז געװים קײן צופאל נישט, װאס די לעצטע פאר יאר האבן כמעט אינגאנצן אויפגעהערט צו דערשײנען בײ אונז קינדער אץ י גנט־ביכער, ס׳באװײזן זיך אויך זײער װײניק נײע לערנביכער. און אויך די פאראנענע קינדער־ליטעראטור װערט לעצטנס פאר1 שפרײט אין זײער א באשרענקטער צאל. דער ח ו ד ש־זשורנאל(אמאל צװײ־װעכנטל.) פון דער צענטר• שול־ארגאניזאציע—,שול און לעבן׳—ערשײנט אמאל אין א תקופה• א ײ ן ם א ל א י ן י א ר, און דער אײן און אײנציקער פעדאגא־ אלוועלטלעכע יידישקוייט א• גאלאמב / ווילנע נעהערט צו זײ,, קולםור-שע8ערישע גלידער אין ײדישן םןלק, םענן זיך די דאזיקע גרופעם זײן געבילדעט, װיסגשןפסללו מענן זײ זײן קולטורעל, איז ןבער זײער קולםור - נישט קײן יידישע• די דאױקע גרופעס קאנען זײן גאנץ באדײםנם 6*ר דער ײדישעי סשאםיסטיק; זײ קןנען קוםען אין באםרןכש פאר דעם ײדישן גלייבן אץ אלע זײנע שאםירונגען £ץ הרב אזולי״ ביז דעם חזץ-חײם, ביז סםיםאן װײז. זײ קןנען זײן װיכםיק םןר דער ײדישער םילאנטרןפיע; א6שר קוןנען זײ צושסעלן םיל שטאף 6*ר די, װאם האבן ללב צו צײלן די ,גר1יםע בןריםםע פעיזענלעגקײטן 6ון ײדישער אפשםאםוננ׳ און צולעצם קןנען זײ אונסערהאלטן דעס פילאנםראפישן צלגיזם,-ןבער פאד דעם ןרגאנישן ײדישן לעבן אין קילםור־שןפוג^ -װןסערע $6רםען זײ- 3 בןת איך רעל ״ענן ,ײרישקײב׳ מיץ איך בפירוש נןןר דעם סײל פץ ײדישן פןן/ק װאם פארםאגם א טראדיציע םון א מןסן־לעבן און דןס לעצט׳^קיםס צי אן א1יםדרוק אץ קולשור״פןןרםען א1יף דער שפרןך 6ץ די דאזיקע םאםן. איך שלים בכױן א1ים אלע אפזזשםןנענע גרופעס 6ון ײרישער אפשסןןמוננ, װןןס ןענען נאך בי הײנשיקן סןןנ נישס קולםור-שעפעריש, איבערהויפם װעס עס זײן שײך גי יי 8יי8• טישע גריפעם; איך שלים א1יך א1ים די גרופעכ פון ײדישער אפשזאםונג, װאם הןבן אננעװןרן דעם כיןראקטד פץ 8 מןסן• לעבן, ןנגעװןןרן די אײגנארטיקע קולסור-טראדיציכ און די פארםען״ אץ װעלכע די דןזיקע סראדיציעס קומץ ציי א1ינ דרוק-די שפרןך. דןןם װעס זײן שײך איבערה1יפט די ןלס געזעסענע םערב־א־ירןןפעישע ײדישע נרופעס, װןם הןןבן׳נ׳יפו