Literarishe bleter · 1926-08-20 · 120 (20.8.1926) · p. Seite 550

120 .זא ליטערארל^זע בלעטער 550 א פראנצויזישער רײזנדער װעגו גאלדפאדנם טעאטער פאסקוזע אדן בריסט, מיט רויטע הע־ט. העכער, אין א מין לאזשע, װאס האט זיך אײפגעעפ־ט װי א פעדסטער, מיט א שטיק רויטן שטאף... האט מען גע:ען... א גאנצע ײדישע פאמיליע: דער פאטער: א שײ• נער בר״עט: די מ־טער, ז־יער א דיקע, אין א פאראד־טואלעט; די קינדער, מיט געקריײלטע קעפ־יעך אץ אין לאנגע קראגנס, אנגעסון גארנישט ײדישלעך, נאר מעשה פאריז״. ״פ-ן שטאנדפײקט פ־ן א:צ;ג האט דער גאנצער עולם פאר־ געשטעלט זײער װײניק פארביקע פארשידנארטיקי־ט. די ײדן, װאם זענען געק־מען אין טעאשער, האבן געװיס נישש געהערט צי די סעקשן פ,ץ אלטן גלויבן א-ן צ־ דער ארטאדאקסאלע געמײנדע. זײ האבן נישט געטראגן נישט קײן לאנגע קאפאטעס, נישט קײן טראדיציאנעלע יארמלקעם. דאס זעוען געװען ײדך אגגעטוענע װי קריסטןי־.״ די גרעסטע א־יפמערקזאמקײט שענקט דער מחבר, פארשטײט זיך, די פרויען: ״אינם שלענס באלויכטענעם באלאגאן האבן עט־ לעכע ש־־נע ײדישע פרויען פץ א מאטא־יער בלאסקײט גע־־ארפן א װונדערלעכן שײן מיט זײערע גרױםע "אראבישע א־יגן״. בכלל דא־ף מען זאגן, אז װען עכ קיפט צו א ײדיש װײבל אדעד מ־־דל, א־ז אינזער״ מחבר א גרויסער מ־מחה, א ן ער לאזס זיך טאקע ארײן אין א גענײער חקירה װעגן דער שײנק־־ט "יפץ די ײדישע פרײען פץ א קראינע, פײלן א ן גאליציע... ײאין פארטער, אײף פראססע הילצערנע בענק, באדעקט מיט ר־יטן פערקאל (א מין קאלענקאר), האבן ד-כישע אפיצירן... מיט מאנאקלען אין די אויגן... געפירט געשפרעכן מיט דאמען אין עלעגאנמע ט־אלעטן, — זײערע פר־יען אדער ז־־ערע געליבטע׳. דער ײדישער געמ־־נער עולם פ.־ן די א־־טערששע רײען, די באזינדערע לאזשע מיט א ״געבילדעטער״ ײדישער פאמיליע, די ריםישע אפיצירן אין פארסער... אויב מיר װעלן צ־געבן נאך א־נ־ זער אײראפעישן רײזנדן, װעלכער האט פארבלאנדזשעט אהער אין זיכעניש פץ ״ארטיקן שניט״ — װעלן מיר האבן פאר זיך א גאנץ בולט בילד פץ דעם פ־בליקים, װאם האט זיך צי.אמענגעקליבן אין בערדיטשעװ ־אייף דער פארשטעלונג פ;נם בארימטן גאלדפאדן... ״די מוזיקער, מיט אן״ אימעטיקן אויםזען, באקיקנדיק מיט א לאנגן קוק דעם ע לם, האבן לסוף פארנומען זײערע פלעצער בײ די פאפיטרע־. דער הי־הא פץ די געשפרעכן איז מיט אמאל נידער■ געפאלן, װען דער דיריזשער האט אויפגעהויבן זײן םמיטשעק. די איאװערטי־ר איז געװדן אייסגעפירט מיט גרויס באגײסטערונג. די כידלען האבן געזינגען, די פלײטעס האבן געװארפן איבערפלעכטן פץ לײכטע ט־עלן, די צימבלען האבן געציטערט, דער טערקישער באיאבאן האט געליארעמט. עס זענען געװען אין דער דאזיקער מוזיק, מײטערע אין ױנגערע דורכלויכטן פון א באמת נײער מעלאדיע״... ״לסדף האט זיך אויפגעהויבן דעד פאו^זאנג איבער א נידע־ ריקן צימער, מיש סשארטשענדיקע באלקעס; אין צימער— עטלעכע בענקלעך אין אן אלטער טיש, אויף װעלכן עס זענען געשטאנען קיפערנע לײכטער מיט עטלעכע רערן. א האלב ט־ץ ײדן, אין לאנגע שװארצע קאפשאנעס, פיט די תפילין (דער מחבר שרײבס ״לא טפיאילים״) אויפן שטערן, מיט געקרײזלטע פאות (מלע פעיסע״)... האבן גײמורמלט ז־יערע תפילות, דעם קאפ איינגעװיקלט אץ א מין בינטן געװאנט. זײ האבן געהאלטן א"פארשמאלצענעם ביך אין האנט און געשאקלט מיטן קאפ פון רעכטס אויף לינקס, כדי צי פארטרײבן די פרעמדע מחשבות״... װײטער דדרצײלט דער מחבר דעם אינהאלט פץ ״די רעקרוטן׳. דאס אינטערעםאנססטע איז דא דאס, װאס דער מחבר פארצײכנט, װי די מיזיק גײט טראט נאך טראט נאך דער האנדלונג און נױאנסירט די נויטיקע מאמענטן..."אט איז געקומען דער סער־ זשאנט (די האנדלונג קימט פאר אין רימעניע), װאס נעמט אן רעקרוטן; די ײדן זעגען אלע איבערגעשראקן, די װארפן זיך פון אײן זײט אין דער אנדערער, און ״די מוזיק, א לעבהאפשיקע און לײכטע, אזוי װי א װידערקו״ פון א שפאטערישן געלעכטעו/ שטרײכט נאך אונטדר די דאזיקע סצענע מיט אן אויסגעצײכמזן קאמיזם״... ״די קלאנגען סון דער מוזיק זענען אין דעם זעלבן א• גורשט״ן עס איז אונז שוין אויסגעקומען צ־ רעדן װעגן דעפ אימגעהויערן אינטערעס, װאס עס האט ארויסבאװיזן צי גאלד־ פאדענען די אלגעמײנע פרעסע פ־ן ז־ץ צײט. עס זענען פ.ץ יענער צײט אויך פארבליבן א באר בראש־רן(אין ײדיש אין אין העברעיש), געי־יד־ מעטע דעכ אנה יב פ־ן ײדישן טעאטער. גאר אפשר אממערסטן טשי• קאװע זענען די עטלעכע, ז־־טלעך, ויאם מיר גד״ פינען ליעגן גאלדפאדנס טעאטדר אין א־־ני ם א פראנצײ ישן ביך פ־ן 1882 יאר. דער מדבר פ י נם ב ־ ך ־ י י ק ט א ר ס י ס א איז געװען א באקאנטער אין זײן צ־־ט פראנצויזישער זשירנאליסש אין ליטעראט, ױעלכער דאט זיך קונה־שם גע־־ען מיט זײנע בעלעטריסמישע רײזע באשר־־ב נ־ען. ער האט בא־ כט אויך א קראינע אץ רום״א־ד, אין ד־רכ־ואר־דיק (א־ן״יאר 80ל1) בער־ דיטשעװ, איז ער בי־געװען אויף גאלדפאדענם א פארשטע!1;ו־. אין רעױלטאט פ ן דדם האבן מיױ אין זײן ב ך ״ריסלא־ד א ן ריםז״ (פאריז, 882 0*) א גאנץ קאפיטל (ערשטער ט־־ל, קאפיטל 7. ז״ז 57י—82), װאס הײסט ״ײדישער טעאטער׳/ נישש אימזיסמ ו,אט טיסא געגעבן ז־־ן בוך אן א־־טעיקעפל ״רי־זע־פל ידער־י״. דער מחבר פאדמאגט באמת נײן מאס רײד. איז דאס צ־ זען אייך פ־נם באריכ־רדיקן קאפיטל װעגן גאלדפאדנס טעאטער. מיר װעלן, פארשט־־ט זיך, מיזן קירצן א־ן קירצן. ״אין טאג פץ מײן ק מיין, — דערצײלט אידזער מחבר, — האבן פאנאנדערגעקלעפטע אויף די '־עוט העל־בר־־נע אי־ישן אנ־ געזאגט אויפ׳ן הײנטיקן אוינט א ײדישע א־דרעטע ״די רעקריםן״ אץ א ײדישן י־אדעװיל ״די שװעבעלעד״.״ איך האב נישט גדקאנט דורכלאזן אזא כאסגדן ציפאל צ; זעןי דעמ עו״ר פץ די בערדי־ סשעװעד פרעמיעדעס אין בײזײן אייף א סכעקטאקל, װאס האט צי־ געזאגט זײן פ־ל מיט ארטיקן שניט (״קילער לאדאל״)." נאך א שײערער נסיעה ד רך פינסטערע א־ן גליטשיקע געס־ לעך איז דער מחבר לס־ף געק־מען א־יפן גר־יסן שטאט־פלאץ. דא האט עד דערזען ״אין דעדי־ײטן, צװײ רויטע לאמטערנעס, װאס האבן געשײנט װי די פײערן א־יף א מאסטבוימ פין א ים־שיף״. דאס איז געװען דער שטאטישער טדאטער, א בא״אגאי, געבייט פ־ן ברעטער אץ אר־מגערינגלט מיט א פארקאי. אינדױיסן איז געשטאנען א־יפגעששעלס א שירה עקיפאזשן אץ פין די בײדע ז־־סן ארײנגאנג האבן זיך נײגיריק געטימלט פירמאיעם אין קינדײארג. ״אין דער בילעטן־קאסע, א נעבעכדיק בײדל א־יפן באראט פין װינט אץ שטירם, איז קיניגלעך געזעסן א גר־יסארטיקע ײדישע פרײ מיט אן אײזערן קעסטעלע פאר איר״,״ גאלדפאדנס שײנע בילעטן־פארקױפערין, אײנגעהילט אין פיטערס איז באדעקט מיט בראסלעטן אין רינגען, האט די ערשטע באזיגט א נזעד פאריזער רײזנדן, אין ער באשרײבט געבלעפט, אויף א מהלך פין א גאנצן אפ־אץ, איד װױדערבארע שײנקײט... אײטערעםאיט-ר אײ סאר איי.ז די באשרײב־־ג פץ זאל• ״.״אין די אי טערשטי• יײען איז גע־עסן דעי געמ־י־עד עולם, ײס יע־ען דארט גײיײין ײדן אין צעײסײיײ ב־דים, דירכגעשמעיט?ויט ק־אבל, דױסטמײדלעך אין פאטשײלעס מיש בליעודיקע באקן *) ^ססוזסזײ^חו 5565ס8 165 61 805516 13 .1ס5'71 ־וס^וע .1882 .5(31? .0[>3ץסוו 16) 'י־י/־ררייז •/׳ז/ײי (זן זעלטענע זןכלעריקאבער מ^דןזגי־אםיע) יו^י ז־"^.