Literarishe bleter · 1926-08-20 · 120 (20.8.1926) · p. Seite 547

547 ע י ל ע'ט ע ר ל י ט ע ר א ר 120 זא א שמועס מיט ד״ר איםער גינזבורג יעס. ס׳איז אלזא אױםגעשלאסן״ אז מ׳זאל קענען שרײבן סאכמענישע ביכער אין ײדיש. מ׳קען שרײבן פאפולעסװיסנדאפטלעכע ביכער, אדער ספעציעל ײדישע, װי היסטאר־ע א. ד. ג. די זעלבע לאגע איז אין ײדיש, װי אין העברעיש. אין װילנע, הער איך, זענען יא פאראן ײדישע גימנאזיעם. (בכלל שמועסט מען, אז אין ליטע סארנעמט ײדיש מער ארט, װי דאי מעגלדך, אז צ זאמען מיט די שולן װעט זיך אלטװיקלען א ײדיש-װיסנשאפטלעכע ליטעיאכור בנוגע דער ײדישער בעלעטריסטיק אין אמעויקע - האט זי .יע־־ים א םך געגעבן. איר פארשטײט דאך: ס׳קומען אויף א כך שרײבערם, דער אמתער טאלענט קומט צוזאמען מיטן גראפאמאן און פסעודא■ שרי־בער מ׳דארף האבן צײט און געדולד, כדי אויסצעש־ילן דעם ארת פ :ם שקר. שטארק באשװערט װערט די דאזיקע אויפגאבע א דאנק דעם, װאס ס׳דאלטן בײ אונז אין א־ין'אויפקומען נײע ריכטעגען: .ױנגעי, .ױנגסטע״ א. א. װ. יעדע גרופע קעמפט פאר זיך און רעדט װעגן זיך, װי עפעס, װאס אױ גאנץ אץ אפגע• שלאסן, כאטש באמת געשינען זיך דארטן בלויז געצײלטע טאלענטן אין״כלל גענומען קען מען זיך נישט״ באקלאגן. איר קירט דאך איצט סון ארץ-ישראל. מיט וואס פארע אי/דריקן קומ־; איר פ ן דארטז װעגן דער אויפבוי אין איי האב איך א סך צי זזןגן, נאר נישט װעגן דעם פ־עגט איר דאך. ײדיש אין אײ װערט, װי איר װײסט עס, אפיציעל באיקאמירט. אבער מ־טרײבט א סך איבער. אין א״י רעדט מען א כך יידיש. אין דער נאציאנאל־ביבליאטעק געפינען זיך בערך ססס5 ײדישע ביכער. ס׳קורען אהין א סך ײדן און לײענען זײ. איך אלײן האב דארטן געזען עטלעכע נײע ביכער פין אמעריקע, פון װעלכע כ׳האב נאך גישט געװוםט. דער ױיץ איז. װאס די קאמוניםטן שיקן' צו אלע זײערע אויםגאבעס איך האב דארטן פיל גערעדט מיט די צױניםטישע פירער ױעגן לער• נען ײדיש אין די דארטיקע שולן. לכלי־כחות איז דאך ײדיש נישיז ערגער, װי אן אנדער פרעמדע שפראך, װאס גײם ארײן אין פראגראם פון די למודים אין אלע ש. לן אין אײראפע. מ׳האט מיר געענטפערט, אז דאס איז נאר א פראגע םין צײט. איך גלויב ש ארק, אז די צױניסטן װעלן סוף־כססוף קומען צום שכל, װאם פאר אן אוםזין ס׳איז אפצורײסן שפראכלעך א שטיק פץ גאנצן ײדיטים. מער טרויעריק האט מיך געמאכט די דארמיקע פאליטישע אין עקאנאמישע לאגע. אלע מײנע באאבאכטוננען האבן געװיזן אץ אין פיר דערױעקט די זארג, אז די גאנצע מםירת־נפש םין די חלוצים ברענגט איצט און אפילו אין דער צוקונפט מער נוצן פאר די אראבער. — װי האלט עס מיס דער פארלעגערײ אין אמעריקע? — כ׳קען אײך קײן גענױעס נישט זאגן. מײנע ביכער האט ארויסגעגעבן דער ,באררערטס״. כ׳װײס, אז א סך פץ אונזערע גוטע ײדישע שריפטשטעלער מיטשען זיך שטארק, מ־זן דרוקן זײערע װערק אויפן אײגענעם חשבון. פאראן םארלאגן, שטײען זײ א־־ן אין שלעכטע הענט. ׳ײ דרוקן שלדכטע איבערזעצוגגען גיכער, װי אריגינעלע גוטע זאכן. פין דעם אלעם װײםט איר דאך גאנץ גומ. א־יערע כלענער אין דעד ציקינפט? — כ׳קען א־יך נישט זאגן. כ׳װאלס אײך געזאגט: — ק־ינע. לעת׳עתה םאר איך א;ם און שיק מײנע איינדריקן אין ,פאר• װערטס״. מעגלעך, אז כ׳װעל פין די א־ינדריקן צוזאמענשטעלן א בוך. ד״ר א. ג־נזבירג נעזעגנט מיך פר־־נמלעך. ער פארענטפערט זיך. װאס זײנע מײנונגען זענען ארויסגעקומען פעסימיסטיש. ער איז דען א מתנגד, װייל ער ו ו י ל עס זײך — ער א י ז עס, װי־ל אזױ איז די לאגע, און פון קײן ג-זמאות האלטן נישט מתנגדים... כ׳װאלט געשװוירן, אז הינטער דעם שטײפן, מתנגדישן פאנצער קלאבט א הי־ס פילנדיק י־דיש הארץ. אזא טבע האבן זײ שוין, די ב־יזע ײדן... ױד־בית א הויכער, פעסםגעבױטער מאן, 53 יאר אלט. א דאקטאר מעדיצין און א װיםנשאפטס-פענסש, (דער מחבר סין די באקאנטע ביכער: ״דער תלמוד״, ״די אנטשטיױנג פ.ין קריסטנטום״ אץ ״ײדישע דענקער און פאעטן אין מיטלאלטער*), א ליט־ואק און א מתנגד, םכנת׳נפשות. 'אונטער ז־ינע ארטיקלען אין דער ניי• יארקער פרעסע חתפעט ער זיך .עוקץ״, א ב־־סער הײסט עס. אײנער פון די געצײלםע בײ אינז, װאס װערן נישט נתפעל, זענען ק־ינמאל נישט שיכור א־ן האבן א הנאה פ ן נאקעטן אמת. א־ך בין געגאנגען צו אים מיט שרעק. ער האט מיר געגעבן א היפשע פאי־ציע פץ ביטערע פילן... א רשואה ױאס לויט זײן מײנונג, איז זי' שטענדיק נויטיק, אממײנסטן אבער הײנט. װײל לויט אים זענען מיר הײנט צו אפםימיסטיש... מײן ערשטע םראגע איז געװעזן, װאס הערט זיך אין אמע■ ריקע מים ײדיש. דערױף האט ד״ר א. גינזבירג געענסםערט: — נישט גיט, אבער נישט ערגער װי בײ אײך. אודאי רעדט מען בײ אונז היפש ענגליש. איר אין װארשע, אבער, רעדט מער פױליש. אין נױ׳יארק באקומט פען א ײדישע 'צײטינג אין אלע קװארטאלן. דא מוז מען ג־ין אין ײדישן קװארמאל קױפן א צײטונג. אויף 300,600 ײדן װערן אין ױארשע פארקויפט, װי ם׳האט פ־ר דערצײלם א היגער רעדאקטאר, בערך 20,000 ײדישע צײטונגען. אין ניו־יארק װערט סארקויפט פראפארציאנעל א סך מער. באמת, כ׳האב מיך ביטער אנטוישט אין אײך. אײערע ײדן רעדן אין די גאסן בויליש גאר כשוט. אפיל־ אין ליטעראטךפאר־־ן רעדט מען געשמאק פויליש צװישן זיך. כ׳הויב נישט אן צו פאר• שטיין, װאס ס׳איז מיט אי־ער ױגנט. ײדישע שרײבער 'אין אמערי• קע זענען' זיכער, אז דא איז דאס הארץ ם.ץ ־ידיש, אז דא איז דאס אײנציקע ארט, 'װו פ׳שעמט זיך נישט מיט אונזער מאמע■ לשץ. איך מוז באהויםטן, אז אלע פײנע באאבאכט־נגען האבן מיר געװיזן דאס פארקערטע. אויב איר װילם רעדן װעגן ײדיש ב כ ל ל — שטעלט איר מיך אין זײער א וישם אנגענעםער לאגע. אינזערע געסט פין אמע• ריקע האבן א־יך אפגעגעבן בעסערע גריס;, װי איך קען עס סון. זײ, שריפטשטעלער און דיכטער, קוקן אױף דעם אלעם ד רך בוילן. יעדער קי־סטלער איז אין זײן ארט א שטיקל ראמאנטיקער. איך בין נישט ק־־ן קינסטלער און נישט קײז ראמאנטיקער, דערי• בער מ.:ז אלץ בײ מיר ארויסק־מען בלאסער. מען קען נישט אב• לײקענען, אז אין אמעריקע האט די י־דישע שפיאך די לעצטע יארן ארויסגעגעבן געזונטע א־ן'פרוכטבארע בלױנגען. צױישן גרויסן עולם שר־יבער זענען באמת פאראן אזעלכע, מיט װעלכע ק־־ן שום אומה ולשון װאלט ױך וישט געהאט צו שעמען. די ײדישע שולן אין ארעריקע זענען אויך אן שום ספק א פאזימיװע ערשײנ־ינג. ס׳װאלט אבער חוץ דעם אלעמען געװעזן אן אוג־ין צ זאגן, אז ײדיש גײט אין אמעריקע באיג ארויף, אן אורױן דערפאר, װײל ײדיש איז כמעט אויסשליסלעך די שפראך פון די זײדעס אין טאמעס. זײער װײניק איז זי די שפראך םון נײעם דור, װאס לערנט אין ענגלישע שולן, רעדט ענגליש אץ האט קײן ש ם גרונד נישט צי פלעגן אזא ״אומנוצלעכע״ זאך, װי ס׳איז ײדיש. דערצי קומט אויך אין חשבון דאס, װאס די סויערן סץ אמעריקע זענען געשלאסן. איך פארנעם מיך נישט מיט קײן נביא־ת אץ קען אײך נישט זאגן, װאם ם ׳ ו ו ע ט זײן. אפשר װעלן זיך שאפן גאר אזעלכע'באדינגונגען, װאס װעלן זײן גינםטיק פאי ײדיש. כ׳קען אבער מיט א רײנעם געװיםן באהויפטן, אז לעת־עתה איז די לאנע נישט ק־־ן גוטע. איך בין אויף מײן רײזע דורכגעפאין א םך אײ• ראפעישע לענדער אץ אומעטים מער-װײגיקער געזען דאס זעלבע. — ױי אזוי קיקט איר אויף דער נײער ײדישער ליטעראסיר און װיסנשאפט אין אמעריקע .׳■ — װעגן װיסנשאפט װאלט איך נישט געװאלט רעדן. װיסנ• שאפט אין ײדיש אױ אזוי שטארק אפהענגיק פון ײדישע שולן, אז פ׳קען גארנישט כעדן װעגן אײנעם אנעם אנדערן אין אמערי• קע און אפילו אין פוילן זענען נישט םאראן קײן ײדישע גיםנאז•