Literarishe bleter · 1926-08-06 · 118 (6.8.1926) · p. Seite 516

118 זא ל י מ ע ר א ריש ע 3 ל ע ט ע ר 16צ אויפז ראנד פוז מאקם עריקם בוןי ״װעגז אלט־ײדישז ראמאז אײ נאװעלע״ ד״ר י-שיפער / װארשע 8ין די גרעסערע שטעט זענען זץ ײדן דעמןןלם בםעס *ינגזנגן םארםרןבן געװןןרן (*עתן 16־םן י*ה עקזיםםלרן םךיהכל דרײ גר1ים־שסןןט;שע םונקסן אין דײסשל#נדי װו ײדן הןבן נןך געםעגם װיינען). א:ן דעם גוז#סענה#ננ #נססלעקס זלך דעי ײדיש״דײםשער .א1ילנשפיגל' װל # העכםם*וויגםערעס#נסער בײ■ שפילי װןס אילוםםרירס אונז דעם פרןועעס, װי די דײסשע ײדן רוקן זלך #פ פין דער גר1יס-שםןןסישער קילסור און נעםין• א1 ף עלעםענסן 8ון דער קלײנעירגערלעכער אץ פ1יערישער נעזעללקײם אין ליסעראסור זװײםן בײשפלל גלס אינז דל ליסעראסיר 8ון .פאססנפצס׳שפילן׳, מ#ם גללס-א1יף אין דער• זעלבער גײס ביי די דײסשע ײדן>. בײ דער געלעננהײס זןןל א1יך ןנגעװיזן מערן א1יף 8 װיכסיקן ןנלען ם#ר דער פערזןזן םון דעם קןפיסס, װןס ה$ס םארשריבן דעם ײדיש דײטשן .א1ילנשפיגלי. 8ון עריקם פארשינג דערװיםן םיר זלך, <ז ער ה#ם נעהײסן מים זײן 8ולן נןםען ב נ י ם י ן ב ן י 1 ס ף ה ר 1 פ א ז״ל ם ם ש ס ח ת םירקש אץ *ז ער ה#ס געלענם אין דער עװײםער העלפם 8ון 16׳םן י׳ה. םער װײס אונז עריק װענן אים נישס עו ז#נן. די ידיעה, אז אונזער קאפלםם שם#פם פון # 6ן>םער ,י1סף ה ר 1 ס א׳ לאזם םשער זיץ, אז ער איז א1י6געװ#קסן אין אםשפחה פון װאנדערנדיקע לזױם״ םחסת גו די לנים םלענן זײער ן6ס אויך עאלאנגען די ר1סאים סין יענער נײס, װןס זענען געװען על׳פי׳ריב מאנדןירנדיקע .ד$קס1ירים.שארל808נען' (א סלי״ װאס איז פארײנלקס נעױארן אלז דער דעראלסםיקער דראםאסי• שער ליטעראטור). דער װאנאנםן׳כאראקסער 6ון דער משפחה ם י ר ק ש, םון װעלכער ם׳שסאפם איגזער קאפיסס, װערס א1יך באשסעסיקס דורך אײניקע ידיעית, װןס זענען נו אונז דערנאנ• גען װענן דעם סאסער פונס קאפיסס. מיר נאגעגענען דעם לעגסן אין דער באריםםער ײדיש׳וײםשער ללדער׳זאמלונג. װאס איז בײם ס1ף םין 16׳סן און אלן אנהייב פון דנ׳סן י׳ה גינ1י6גע■ שסעלם געװארן פון דעם װארמסער ײד, אײ זיק װאליך. אין דער דאזיקער זאםלונג םרעם־ארוים דער םאםער םון אונזער קאפיסם אונסערן נאמע; .י 1 ם ף י א ן (׳ ב ן) נ נ י ם י ן׳ און אלס םחנר 6ון אן אריגינעלער פורים׳אלנםערלודיע, װאס איז נאשסיםס געװען סאד פורים־שפילער (זע אונזער סעאםער׳געשיכסע, באגד ז, קאפיסל 8). דער 6אטער — א םחנר סון א פודים שפיל, דער זון - דער פאפולאריזאםאר פינם ,א1ילנשפיגל'ז - אין נײדן האס געלעבס דער גײםם פין די ײדישע ,נארן׳, װאם זענען אין יעגער גײס ג װען דל פיאנערן פון ײדישער געזעליקײס. װעגן אלט־ײדישע באארבעטונגען פון איגדןשע דערצײלוגגען בײם ס1ף 6ון זײן ארנעס <אשע8סיקם זלך ם. עריק םים דרײ ,יאמאנען׳, װאס זענען א1יפגעהיס אין דער אלם-ײדישער ליטעראםור, װעלכע זענען לוים זײער אפשםאפונג אינדיש. דאם זענען: .די זינן װײזן םײנשסער׳ ,קאלילא׳װעידיםנא׳ און ,בן המלך והנזיר׳. < ' .די זינן װײזן םײגשסער׳ (נאוװסס אץ הענרעיש אונםערן סיסול: .סשלי סגדבר׳) זענען גו אונז (סוף) ¥ װעגן דעם ײדיש־טײטשן ״טילל אוילנשפיגיד1״ אין דער עפיגאנען-גײם 8ונם דײםשן ריסערסום, װען די ריםער־דאםאנען האבן א1יםגענוםען װל דערגײלונגען װעגן דאנקישאסישע אידעאליססן, קוםס א1יף דאס באריםסע דײסשע פאלקם-בוך פונם לץ ,סילל.א1ילנשפיגל'. די ערשםע דײסשע דרוק־א1יסגאבע, װאם איז גו אוגז דערגאזנען, איז דערשינען אין יאר 1515, עס זענען אבער פאראן סיפניס, אז דער ,אוילנשפיגל׳ איז געדרוקס נעװארן ש1ין אין י. 1483. דער .אוילנשפיגל׳ האס באקוםען אינגיכן א נרויםן שם אדאנק דעם הוםאר און װיץ, םים װעלכן ס׳װערן א־ן אים א1יסגעלאכם די שםאםישע םענסשן. ל1ים זײן םוססער איז אין שארשידענע שפראק א1י6געקוםען אנאנגע לזיים׳ליםעראטור. אדאנק דער פארםיםלונג 6ון די ײדישע ,נארן׳ <פרגל. װעגן זײ די א1ים6ירן אין דעם ערשםן באנד פון םײן ײד• םעאשער-געשיכםע), באקוםס דער ,א1ילנשפיגל' אן ארם א1יך אין דער אלם־ײדישער ליםעראסור. גום סריםסן באגעגנזן סיר א ײדיש׳דײםשע װערסיע שונם .אװלנשפיגל׳ אין דעם םינכןנעד נתב־יד גוםער נס1, װאם איז אנסשםאנען צװישן 1600-1580. אפשסןלנדיק זיך א1י8ן דאזיקן ײדיש׳דײסשן סעקסט, זאנס װענן אים עריק, אז ער אלז ,פון דעם שסאנדפינקס סון ײדישער ליטעראטוריװיםנשאסס אגאר װײניק אינסערעסאנסער׳. אין דער אפתן אבער האס עריק אין זינען בל1יז דעם 8 י ל א ל א ג י ש ן פאםענס, װארום עד זאגם א שורה װײםער, אז .נגיםץ םלרקש (דער םיפר, װאם האם 6ארשריבן אינם דערםאנםן םינכענער כתב-יד דעם ײדיש-דײסשן סעקסש 6ונם ,איילנשפינל׳) האס אײנפאן איבערגעשרלבן אין העברעישע א1תי1ת א דײטשן םעקסס אן קײן שום ענדערונגען׳— און דעריבער איז דןר סעקסם .א גאר װײניק אינסערעסאנסער׳. דעד 6ילאלאגישער םאםענס אבער קאן נלשס אידענסיסיגירס תערן םלסן ליסעראסור׳געשיכטלעכן שסאנדפונקס. פונם לעצסן איז דער ײדיש׳דײסשער .אוילנשפיגל׳ דוקא זײער אינםערע■ סאנס, םתםת ער אילוםסרירס אונז די ריכטוננ פץ דער קול■ סורעלער אסיםילאגיע אץ דער אלם׳ײדלשער ליסעראסיר׳ נעםענדיק די זאך 6ון א קולםיר.נעש:כסלעכער פערספעקסיװ, איז דער ײדיש-דײםשער .סילל א1ילנשסיגל' אװיכסלקער דאקוםענס, װעיכער באװײזם אוגז, אז די אלס-ײדישע ליטעראסור האס לויס איר פאסאס דורכגעםאכם דלועלבע עװאלוציע, װאם די דײםשע: 6ון ריסערלעכן סאסאס צו בירגןרלעכן און פויערישן׳ א פראדוקס פון פ1־ערלשן הוםאר, האס רער ,אוילנעפ־גל׳ געקאנם גע8ינען א גוגאנג גו די ײדן אין 8 גײס, װען די ײדלשע סאםע האם געלעבם דערעיקרשט אץ די דער&ער, א־ן קלײנע שסעטלעך, װו םען ״לעגם זיך האלטן 6אר 8 סך פראק׳ םישער אץ רעאליססישער, זױ ה ריםערלעכע דאנקישאסן אדער די. נר1יס*שסאסלשע פיאנסן. װען פיר באסראכסן די געשיכסע פון די ײדלשע קיבוגים אץ דײסשלאנד, זעען םיר, אז בעתן 15׳םן און 16׳סן י״ה זעגען זײ געװען על*סי־ר1ב קלײנשםאסלשע און דןרפישע, נחכח