Literarishe bleter · 1926-08-06 · 118 (6.8.1926) · p. Seite 510

118 .חא ליםערארישע בלעמער 510 א איבערגעפילטער פץ כלערלײ פראבלעמען אין װידערשפתכן. ער זוכט דעם גלײכגעװיכט, װאס דארף קיפען ד־רך דורכלײטערונג, הירך הײליקן אײגענע מחשבות, געפילן א.ץ באגערן. אן איבער• פלום פ־ן פארשפיצטע קרענקלעכע איבערטראכטענישן. טײװלשער כיכיקן פ־ן זיךזעלבסט, און דערהירשט צובאהעפטן זיךמיטםאלק, מיט מאסע, זעלבסטפײניקונג ביז דער העכםטער מדרגח, ביז זיך אבלײקענען, ביז מפקיר זײן דעם אײגענעם לעבן, אבי ארויםגעסו• נען דעם צובונד צום אײגענעם פאלק. בעקער אין ,גלגול׳ איז א ז,ין פון זײן פאלק. ער גײט אהירך אײגענע שבעה מדורי גיהינום אין װיל ארויסגעםינען דעם םינטעז פ,ץ אלדי געשעענישן אין אלדי אינערלעכע פלאנטערענישן. זײן טראגיזם, זײן באדנלאזיקײט פילט ער באזונדערם, װען ער טרעפט זיך מיט זײן חבר־שכן מירסקי דעם פאליאק. אײנער שטעקט אן דעם צװײטן, אײנער װיל געהאלפן װערן פין צװײטנס אויפקום אין איםקים. אט קימט א פארשטענדעניש צװישן די גאענטע־װײטע, אט פאלן זײ אײנער אין די ארעמס פ.ין צװײטן, א.ץ אט גיט זיך א װירבל־געדרײ א־ן זײ קריצן שוין מיט די צײן אץ װארפן םמען• בליקן אײנער דעם צװײטן. עם איז א װײטערער, פולקיפענער װאריאנט פין דער פאעמע ״פוילן׳, מיט א שטארקן צוװוקס ם ן נײע 12 יאר לעבן אץ מיטלעבן, האס א.ץ שנאה, פײניקן און זעלבםטפײניקן. אין ״גלגול׳ קומט דער װײטערער אידעען־גאנג פין מנחם דעם דיכטער. עם איז װידער אמאל רײד, שטראף־ און מיט־ לײד־רײד פ,ין פאלק צו פאלק, פון ײדישן מענטש צום פוילישן פענטש. עס איז דאם ערשטע מאל בײ אונו, װען א דיכטעריש װערק גײט צו אזוי האםםיק, אזוי פארטיפט צו לעבנס־פראבלעמען, צו געזעלשאםטלעכע םראגן, אזוי האסטיק און םיט אזוי פיל אינער• לעכע װײטיקן אץ פלאגענישן. ס׳זענען װײטערדיקע װאגלען פון דעם דיכטער, אבער אלץ ארום זיך, פון זיך. דער װײטערדיקער גילגול פזן דעם דיכטערס פעחענלעכקײט. א נײער פארפלאגטער, צי אן אויםפלאנטער ז — די ײדישע ליטעראטור, װאס שװימט על פי חב אויף אוי• בערפלאכן פץ לעבנם־שטײגער, װאס סארנעמט זיך דערעיקר םיט אויסגװײניקסטע פאסירונגען, װעס מנחמם דיכטעריש פארמעםטן זיך געװים גערן אױםנעםען. װערק פון םנחמען, װאס ער האט געשחבן אין אמעױקע. אומעט-ם קומט דער געראנגל פון דעם נײעם ײד אין די איצטיקע לעבנס־ סיטואציעס. דער רינג אין דער קײט, אין דער קײט פון דורת. ער קאן זיך קײגמאל נישט באפרײען פון דעם טאטן, פון דעם זײדן, פון עלטערנס ירושה, װאם זימט אחים פון אים און װאס גלײכצײטיק פענטעט זי אים. דער גאנצער װײטערער לעבנסגאוג איז א םין װילן אראפצושלײדערן פץ זיך פריערדיקע משאות, אבער אויך אנװארפן אויף זיך גײע, איז עס א פראצעס פון א־יםלאדן אץ אנלאדן זיך. דער יאך בלײבט װי פריער שװער, ער דריקט, ער איז אבער אנגענעם, טײער, אץ לאז מען נאך א־ן נאך שלײדערן אויף די פלײצעס. דערנאך קזמען יארן פון צעשײה מנחם װערט איבערגע־ פלאנצט אויף א נײעם אמעױקאנער באדן, אץ מ י ר דא םאכן אדורך יארן פ־ן מלחמה, פון רעװאלוציע, פון בירגער־קריג. עס װאקסט דער פיחד־הלבבות צװישן אזנז אץ די אמעריקאנער. מו.חם בלײבט געבונדן און געפעוטעט מיט אינזער היגן לעבן און םיט אונזערע ,אלטע׳ פראבלעמען. אין זײן ״זאװעל רימער׳ (922 נ) איז גלענצנד אויפגעכאפט דער גאנצער געװירבל פץ די מלחמה־יארן. און װידעראמאל איז עס נישט קײן סתם שילדערומ פון לעבנם־געשעענישן, נאר גע־ דיכסעטע איבערלעבענישן; איבערלעבענישן װי זײ גײען אדורך און קריצן זיך אײן אין דעם הארץ און גשמה פון דעם װונדער־ בארן פאלקס־מענטש, װאס װיל נישט אויפנעמען אויף זיך אזן אין זיך די אלע װילדע געשעענישן. עס איז א מערקװירדיקער געראמל פ-ן װעלמ־קאטאסטראפע און אינטימען הארץ־געזאמ. די משונהדיקע פאסירומען װילן פארכלינען דעם באשײדענעם מענטש־אינזל, דער מענטש אבער אין זאװל חמער האט א ש ץ אין זײנע אײגענע שײנע, ענױתדיקע ברעגן, װאם פארהאלטן די װעלט־כװאליעם. דער ײדישער מענטש װאקסט דורך דעם געראמל, ער אנטפלעקט זיך פאר אונז אין א גאר נײעם און צניעותדיקן ליכט. אויב דער װעג אין ״זאװל רימער׳ איז םון דער ערד ארויפ־צו, צום הימל צו, פון קאגקרעטעס, ממשותדיקעס צו אב־ סטראקטעס, איז דער װעג אין זײן נײ װערק, אין ״גילגול׳, א פארקערטערי—פ.-ן אבסטראקטן צום ממשותדיקן. זאװל רימער איז א געפענטעטער דורך זײן אוממיטלבארקײט, ד־רך זײן פשטות׳ אין ״גילגול״ איז א קנויל פון אן א שיער פלאנטערנישן, א שעהמיט מנחמעז אז זײ זענען קײנמןל נישט פארעפנטלעכס געװןרן• *ין חדר כםעט גישס געגאנגען. געלערנט האט דער טאטע מיס זײן אײ• גענעד השבלהש <ר שסה. תנ׳ך, דקדיק, זײער װײנלק גםרא — אץ דןם א1לך צענזורירס. דערנןןך - ן עקסםערן. צו זעכצן י$ר נעקומען קיץ װארשע ״םןורסצוזעצן די לםודים׳. עם מ$לט אלץ גענאנגען כשורה, װען נישט דאס, װאס צוזאםען םיט די לער• ביכער הןןט ער אויך געבראכט םיס זין א פעקל לירער *ויף רוסיש און ײדיש. *ז1י *רום ארײנגעפאלן צו פרצן, װעלכער הןןם גום א1י6נענוםען נישם ןזוי וי ללדער װי דעם םחצר פין די לי• דער, זיך 6*רנוםען םלט אים, געלערנט שרײנן אץ עם איז 8 לאננע צײס צװישן דעם ״אלםן׳ און דעם ױננן בחורל געװען 8 אהבה. דערנןך פארװןןרפן דעם ל8סיץ און 6ון פרנסה וועגן דך גענוםען צו זשורנאליססיק. די ערשטע לידער זענען געװען ןפגעדריקט אלן .װעג׳, װו ירץ איז געװען ליסעו־פרישער רע• דןןם בילד גיט נישט דאס אמתע אויםזען פון םנחםען. צי עס איז גענוםען געװןרן פריער, ןןדער דןס הןם דער פן• טאגרעף אלײן א1יסגענל*ס דל קנײםשן ארים זײגע אייגן — אבער דער לעבעדיקער םנחמ זעט א1ים עלםער װי אוי6ן בילה און נןך םער אנדערש זעם ער א1ים םים דער פיפקע, מןס ער לאזם נישט אר1יס פון ם1יל און װןוס רוט בײ אים קיץ רגע נישט: אין םשך פין עסלעכע םלנום האס ער אננערויכערט 8 6ולע שטוב. םיטל־געװיקסיק, םים גלאסע װײ5ע קאשטאן-הןר, װןם זענען דאך נישס רולק. דער אויםזען ענערגיש. אן אמתער אםעריקאנער, כאטש דעם אײנפלוס 6ון אםעריקע א1יף זײן שאפן לײקנס עה ער דערצײלט װענן דך: געב1ירן אין בריסק, אין 1888. דער טאס$ — 8 העברע• א;*ער לערער, א פשכיל, א בעליתנ׳ך, נאק ט1ים אלבערנע• ל$זס 8 סן דלקע מע6סן םלס העברעלשע כתבים. פארשסײס זין