Literarishe bleter · 1926-07-30 · 117 (30.7.1926) · p. Seite 494

494 ליטע ־1ארישע בלעטער 117 זא פרצוף. נאר אויב ם׳קאן נאך ערגעץ געםינען א פין סינסעטיזירטע אײנגעשטאלטיקײס, מוזן פיר זײן אומבאדיננס םילגעשטאלסיק. די ײדישע געשיכטע טרײבט אונז דערצו. אויף םײן םראגע, װאס ער קאן זןןגן װעגן זיך אלײן, זאגט פרץ פארקיש: איך בין געקוםען מיט 5 יאר זיוריק פון רוסלאנד םיט דער כונה א קוק צו טון דורך א קלײן םענםטערל אויפן לעבן םון דער ײדישער מאםע אין פוילן. אמת, כ׳האב מיך דא אביסל שױן בו• םיל פאררעדט און אלײן נישט װיסנדיק װי אזוי—דורכגעלאזס די צײט. דאך בין איך צופרידן מיט דעם אוממיםלבארן בארירן זיך מיט דער גאנצער ײדישער װירקלעכקײט, אויםער רוסלאנד. כ׳בין נישט בלויז געװעזן אין פוילן, נאר אין גאנץ א־יראפע און כ׳בין מודה, אז כ׳האב דא א םך געלערנט — װען מיר ײנגע ײדישע דיכטער זענען נאר װאס ארויס אין דז־טן און 18יטן יאר, האבן פיר אלע באםת געמײנס, אז מיר פאכן א רעװאלוציע אין דער גאנ. צער װעלט־ליטעראסור. פיר האבן זיך םארכלינעט און זיך םאר• געסן. שיכורע פון פרײד, האט זיך אונז אלע דארס אױםגעװיזן, אז מיר זענען געװארן א קװאל פון ליטעראטור, װואהין אלע פוזן קומען טרינקען. פון דעם דאזיקן שיכרות האב איך מיך געדארפן אויסניכסערן. זײ דארטן האבן נאך אםשר זײ זעלבע מײנונג װעגן זיך, װי מיר דאמאלס, עם איז אבער א חםרון. פ׳דארף קופען און זען, כדי זיך איבערצוצײגן, אז גרויסע װערק שאפן דך גישס אין בער׳נאכט, פונקט װי גרויםע מעשים װערן נישט אויםגעסארטיקס אין אזא קורצע צײט װעגן מײן רײזע קײן ראטנפארבאנד? — ם׳קאן זיך שוין איצט נישט בארימען, װען מ׳פארט אהין. איצט װילן אלע אהינ־ קוםען, װען מ׳זאל זײ נאר לאזן. ראטנפארבאנד איז יעצט דער געדמקסער טיש צום מאלצײט. דאדורך איז מאדנע קאמיש די כלומרשטע מערטירערישקײט םון די אלע, װאס פארן איצט אהין• אױב גאנץ אײראפע לעבט איבער דעם ערב־פרילינג פון אקערן׳ לעבט איצט ראטנםארבאנד איבער דעם שגיט. נישט געקוקט דערױף װאס דער װעג איז א פרײער, שפאנען זײ װי העלםאנםן, כלומרשס גרײט אויסצורײסן בײמער אױפן װעג, כאטש ס׳פירט אהין א צוג אױף גלאטע שינעס. איך אלײן, װאס בלויז דער קלענסטער טײל (םײ בכמות און םײ באיכות) טײלס מיך אפ סון דארט, גײ אהין נישט װי א פרעמדער. אױב כ׳האב עפעס קעגן זײ, װיל איך עס זײן דארטן, אויםן ארט. רעדן װעגן םיר און װעגן מײנע װערק איז מיר זײער שװער, זאלן װעגן דעם רעדן די, װאס קאנען אױף מיר קוקן מער אב־עק׳ טיװ, װי איך אלײן. מסתמא בין איך נישט קײן אדסיהשלס.׳ װי יעדע בין, טראג איך מסתמא אי מײן ביסל האניק און אי םײן גיסט... ױד־ביןן װײסט, אז דאס לעבן איז זײן גרעסטער און שטארקססער קאנקו. רענט, לויפט דערמימ און ברעכט אפט דערםיט דעם קארק. פרץ מארקיש גײט איבער צו רעדן װעגז דער ײדישער לי־ טעראטור. ס׳איז נישט פאראן, זאגט ער, קײן גרעסער נארישקײט׳ װי צו רעדן װעגן קריזיס םון א ליטעראטור נאר דערפאר, װײל הײנטיקס יאר, אדער םאריארן זענען ארוים עטלעכע בעסערע, צי ערגערע װערק. דאס װערק, װאס ליגט אויפן קאפ, העכער פו1 אונז און פון אונז אפגעשײדט, האט םײ׳װי׳סײ קײן שום װערט נישס. דאס, װאם מיר האבן זיך תמיד ארומגעטראגי פיט אונזער ״עם־הספרישקײט״ איז טאקע געװעזן אונזער אומגליק. װײט פון יעדער װירקלעכקײט, םארשלאסן אין די ד׳ אמות, זענען אונזערע װערק געװעזן לײדיקע פארמען, װאס האבן אויף גארנישט חל גע. װעזן און םמילא קײן שום באדײמונג פארן לעבן נישם געהאט• מיר האבן באדארפן רעװאלוציעם און מלחמות, פאגראמען און עקא■ נאפישן חורבן, כדי מיר זאלן נישט־װילןדיק אויסגעדרײט װערי מיטן פנים צום לעבן. דער דאזיקער פראצעס האלט נאך אין פולן ברען. גענוג א קוק צו טון אויפן ײדישן ארבעטער אין א קלײו שטעטל, כדי צו דערזען, אז מיט אים קומט פאר עפעס גרױםעם׳ אומגעװײנלעכעס. כמעט יעדער ײדישער מענטש בײם הײנטיקן מאג איז א קנויל פון לײרנשאפטן און סתירות, פון איבערברוך אוו זוכעניש, פון פארםירונג און איבערװאנדלען זיך. ער לויפט א שטיק װענס פארויס פון דער ליטעראטור, דרײט זיך אין די סארשידנסטע ריכטונגען, און די ליטעראטור קאן אים נישמ נאכיאגן, קען אים נישט אויף אײן רגע אײנהאלטן, כדי אים א מאס צו נעמען און כדי זיך אין א־כ צו אריענטירן. די איצסיקע עפאכע איז פשוט גרעסער םון דער קונסט, און נאר דאדורך זענען נישטא איצמ קײן װערק, װאס זאלן אנטציקן און אויפהײבן. צי הײםט דאס, אבער׳ קריזים? איז דען די קינסט מער װי א מאטאר, װאם טרײבט דעם פענטש אין באװעגונג? לויט מײן מײנונג, זאגט מארקיש, שטײט די גאנצע ײדישע, ליטעראמור, אזוי צו זאגן, פארן ליקװידירן זיך. די ײדישע ליטע• ראטור האס זיך צוגעשלעפט מיט אלע אירע בעסטע כוחות צו א נײעם װעג. מיר האבן שױן פון זיך אויסגעריסן דעם װונד פון ״עם-הסםרישקײס״ און מיר גײען אקעגן דער װירקלעכקײט אלץ נענםער און נענטער. פארשטײט זיך, אז ס׳האט קײן זין נישט צו רעדן װעגן הויפט׳פיגורן, אקוראט װי ס׳װאלס נאריש געװעזן צו זאגן אז דער בויםײסטער טוט א מער׳װיכפיקע ארבעט פונם לערער, אדער דער שוסטער פונם שנײדער, װי ס׳איז אומזיניק צו זאגן׳ אז די לונגען טוען א מער נויםיקע ארבעט פונם הארץ. מיר האבן טויזנטער םונקציעס און יעדער אײנציקער פילט אוים אן אנדערע דעם אםת געזאגט, איז אויך אין אנדערע ליטעראטורן שװער צו געסינען עפעס אזוינס, װאס זאל םיט זיך סארשטעלן א געמײנזאם פאר געזונט, פרץ מארהיש ב ח מ ן מײזיל דן *זא פעםסע, נאטירלעכע, נויםװענדיקע, *ז זײן זןפ$6ר ז$ל זיו גלי7 לןןזן פ קז דןס זענען די פראגן, מעלצע איך הןןב זיך נישס־מילנ• דיק *לײן געשםעלט, מען איך האב אים נאגלדם אין װענ. $בער גענוג *דורכצוםירן אין זנרין די לעצטע עטלעכע יןרן פין אונזער ש*6ן אין פויק, געניג *רויםברעננען א1יפן געדאנק 6ר*גן, פרוןבלעםען, ויכוחיס, לײדנשאפםן, מעלצע ה$בן פרץ םארקיש איז ןןפגעפןא־ן 6ון פויק, און גאנץ םעג• לעך — אייף א לענגערער צײס. אין םלוג ויןלס עם 6אר א י ם װי אויך 6*ר א ו נ ז ר * באדארפט זײן פין דל לײכסע זןכן: איז ער רען באםת געװען אזוי פארװןרצלט ד$ אין םוילן, אז דןס אולסרײסן זיך פין דעם היגן באדן ז$ל זײן 6אר אים שװערז און איז דען זײן דיכםערישע און ליטערארישע ארבעט און השפעה געװען