Literarishe bleter · 1926-07-23 · 116 (23.7.1926) · p. Seite 480

116 ליטערארישע בלעטער 480 \ דעי .םעשה גריעח וזימרה׳. א דאנק דעם, װןס ר1יסלינגזן האט זיך נישם תםיד אײנגעגעגן אייםעוםײק דעם גראם פון זײן םוססער און שאםן ,רײנע פראזע׳, שפרינגט ■לוגלינג ארייס אין םאסע םיסן םון א פעשה א רײם־יארל און פארראס דעם שפילמאנישן כאראקסער םון דעם סעקסס, װעלכן ער האם עאארבעט. אזיי א שםײגער םארעײכנס ם. עריק די פאלגנדיקע גװײ רײם-פארלעך, װעלכע ער האט באפערקם, לײענענדיק די ,מעשה אין מגילה׳, װאס איז םארשרינן אינם ר1יםלינגען• כתכ-יד: ,דא םישט זיך הםן < ו ק ן אונ׳ םרדכי שסיג אים א1יף זיין ו־ ו ק ן׳. אדער: ,אזא װארד הםן בולד ל ײ ד אונ, םרדכי אײטיל ו ר יי ד׳. בײ א נענ1יער אויסםארשונג װאלטן זיך אינם טעקסם זיכער געפינען א סך מער גראםען, װי עס הןש דאס באםערקט מ. עריק (אראיה די ,םעשה בריעה וזיםרה׳, אץ װעלכער מיר האבן םעסטגעשסעלס 12-10 ריים-פארלעך, בעת מ. עריק םאר־ גײצנס באיז אײנםאל א.־ײם). אין עס איז א1יך נישם קײן חידוש, װאם די גראםען געפינען ױך דוקא אין א מעשה א1יף דער טעםע םון םגילת אםתר, פון װעלכער עס זענען אויםגעה־ס שפילפאנישע רײם• פאראפראזן נאך פון 14־טן י׳הו ב) דער לענענדן-ביקל איזם דער פעוזאן פון ר׳ יהודה חסיד האס זיך אנגעד.1יבן צו שפינען זיכער נאך אין דער צײט, װען דער םחבר פון ,ספר חםידים• האם נאך געלעבס, אדער באלד נאך זײן פסירה- אלזא נאך אין 13*סן י׳ה. די םעשױת זענען אויפגעהיס געװארן אין א סינדלעכער םארם; ערשם אין 16*טן ■'ה האם םען זײ גענוםען פארשרײבן און ארײנפלעכםן אין דעם ציקל םעשיית פונם ,םעשה-נוך׳• רעזױםירנדיק קאנען םיר םעםסשםעלן, אז די עלםסכע קערנדלעך םונם מעשה־נוך געםינען זיך נאך אין םיםלאלסער בסרס אין די אלס״ײדישע רײם-פאראפראזן אויף ביבלישע לע• מעס און אין דעם פינדלעך קורסירנריקן לעגענדן-ציקל װעגן ר׳ יהודה חסיד. גלײכגײסיק קאנען םיר אייך סעסםשסעלן, ן.ז די ערשסע און עלסכטע שפור םון דעם איבערבייס, א דאנק װעלכן די ביבלישע רײם-פאראפראזן סארװאנדלען זיך *ין פ־אזע-דערצײלינגען, איז אויפגעהים סון יאר 1511 נדער כתב• יד פון פארפע). אינם דאזיקן יאר װערם אז1י צו זאגן געשאסן דער ערשטער שטאף פונם םעשה-ביך. אין דער פערזאן פון ר׳ םשה בר׳ םרדכי ברלאג, דעם פארשרײבער פין די ערשסע פראזע־םעשיית פונם ציקל מעשה-בוך, האבן פיר דעם עלםססן, אױב נישס ערשטן באװוםסן בויםײסטער, װאס האס נעארבעט בײ דעם געבײ פינם ,סעשה-בוך׳ אין װאם האם אפשר גאר אװעקנעלײגם דעם װינקלשםײן פארן דאזיקן םײס• טערװערק םון ד;ר אלט־ײדישער ליסערא ור. 2) אװעקגעשטעלם דעם װינקלשטײן- און די ב1י-ארבעט נײט װײםער. זי ד1יערם םער װי צװײ יארהונוערסן• עס איז א סעות, גו םײנלן, אז זי איז פארענדיקט געװארן םים דער באזעלער אויסזאבע פון י. 1602 (דעם סעות באגײם א1יך עריקז, דער צװײסער אנסװיקלונגם־ןנסאפ נעמס ארים די צײט ביז אן ערך דאס יאר 1580. אין רער דאזיקער צײט אנטשםײען די ערשסע גרעםערע זאםלונגען סון םעשױת, װאס זענען שפעםער ארײן אין די נעדרוקטע אויסגאבן פונם ,םעשה-בוך׳• די װיכטיקססע זאםלונג, װאס אױ ועםאלט אנסשסןנען דעם ײדישן נעסא, ארער װעלכע ער האט נעלײענם אין גע־ דרוקסע, ביליקע מעשה־ביכל־״ך• נאך די דאזיקע אויםפירן פארשטײען םיר עריקם באםער• קונג, אז די פארשינג קאן זיך זינט שם־ינשניידערן נישט רימען םיט נרעסערע דערנרײכינגען. צי איז דאם בלויז צ ליב דעם, װאס דער מאטעריאל, םיט װעלכן די סארשער האבן אפערירס, איז צו מאגער, םען זאל קאנען ארײנסראגן םער ליכט אין דער אנטשטײאונגס• נעשיכשע םינם םעשה-בוך? אדער איז דאש אפשר דערסאר, װאם איניערע פארשער האבן אין זײערע אנאלױן נישס דערבליקס א ריי װיכטיקע פונקםן, װאס זענען םםוגל אויפצוקלערן די עיקרדיקסםע פראנן? איך האלס, אז שולריק דערין איז גיכער דער צװײטער מאםענט, װי דער ערשםער, װאיום מאטעריאלן זענען צונויפ• געקליבן געװארן גענוג, מען זאל האנען דערגײן א סאלק• ל1יט װי איך באנעם דעם םאסעריאל, ששעל איך זיך פאר די אנשששײאונגס-געשיכטע פיגם ,םעשה בוך׳ א1־םן פאלננ• דיקן איפ;: 1) די װארצלען פון דעם םעשה-בוך געפינען זיך נאך אין דער מיסלאלטער• לעכער שפילמאן-תקופה. א ן פלוג קאן דער דאזיקער געדאנק אויסנעמען ז־יער װילר, און םארס זענען סאיאן גענונ ראיות, װאט בארעכשיקן אזא אויפסאסוננ. אץ די פתב ידן און אין די געדרוקטע אויסגאבן, אץ װעלכע עס זע-ען א1־שגעהיס די םעשיות פונם ציקל ,םעשה- בוך׳, געפינען פיר צװײ כינים םעש־1ת, װאס האבן א סיטל• אלסערלעכן ש1רש, אץ דאס זענען: א) אײניקע םעשיות, װאס באהאנדלען ביבלישע שסאפן, װל א שטײגער זי מעשת שון םגילת אסתר, די םעש ות פון די ש1שנה-זרבבל*אין יהיד־ת־אפאקייפן, אדער א ששייגער דל םעשה װענן עקדת-יצחק. ב) דער לעגענדן-ציקל, װאם איז אנטשטאנען ארום דערי פערזאן פון ר׳ יהורה חסיד פין רענענסבורנ. די מעשיות סונס ערשטן מין האבן לכתח־לה קירסירט אץ דער געששאלט פין נעגראמטע פאעםעם לויטן שהײגער פון די שפילםאן-דיכסונגען. א ראיה, די היפשע צאל פאעטישע פאראפראזן אויף ביבלישע טעםעס, װאם זענען אויפגעהיס אין אלס-ײדישע כתב־ידן םץ ■/חא-טן אין /ו^סן י. ה. א םײל פין די דאזיקע געגראפטע דערצײלוננ־ן אויף ביבלישע םעםעם איז ש1ין אץ אנה1יב סון 16-טן י. ה. איבערגןארבעם געװארן אין פראזאישע םעשיות. די עלסםטע פראזע-באארבעטונגען א1־ף ביבלישע סעםעס, װאס זענען דאן ארײן אין דעם ציקל מעשיות פונם ,םעשר־ביך׳ (םיט גרעסערע אדער קלענערע ש־גיײם) געםינען םיר אין א כ ת ב י ד 0 ו ן פ א ר מ ע, װאס איז אנגעשריבן ארום דאס י. 1511 פין םשה בן םרדני ברלאנ(?). ל1יט דער באשרײבינג סין מ. װײנרײך (זע ,צוקינשס׳ נױ־יארק, 1923, העפש 4) זענען אינם דאזיק כתב-יר סארשריבן: א םעשה װעגן שלםה הםלך אין א ,שירה פין יצחק׳ ורי גע•' שיכטע םיט דער עקדד.), בײדע אין פראזע אין בײדע אויו אינפ נאיװן, סאלקסטיםלעכן סםיל פינם ,םעשה-בוך׳. דער לכתחילה שפילםאנישער ש1רש סון דעס דאזיקן םץ ביבלישע םעשױת אנספלעקט זיך אין דעם מינכענער כתב-יד נומער ססנ א דאנק דער אוםגעלוםפערטקײם פץ דעם קאפיסט און באארבעטער, יצחק ר1־טלינגען, װאס איז אונז ש1ין באװיסס אלס אוםנעלוםפערםעד באארבעסער פץ אונזערע אויםסירן װעגן