Literarishe bleter · 1926-07-09 · 114 (9.7.1926) · p. Seite 448

14 1 זא ליטערארישע בלעטער 448 אט דער טראגישער קאנפליקט קוםט בײ אפאטאשון צום אויסדרוק אין זײךפרעכטיקער דערצײלונג ״לינטשערײ״, װו דער געלינטשטער נעגער שטעלט זיך אויפן שײטערהויפן, רײסנדיק אויף שטיקלעך דאם בוך פון די הײליקע שריפטן, די עװאנגעל. און אט אזוי װערט ער אויפגעפרעסן םונם םייער אינאײנעם מיטן קאדעקס פונם מענטשלעכער םאראל, װאס ם׳האט אויסגע• טראכט און ערקלערט פאר דעם געפערלעכםטן שונא פונם פרײען םענטשלעכן אינםטינקט. און פון קאמף, םון דעם פראטעסט, פון דער װעלט׳אנשוי• אונג—קוםט אפאטאשו צוריק אין זײן הײםישער סביבה צו זײן בארימטער טרילאגיע -״אין פוילישע װעלדער״ אין װעלכער ער בונטעװעט אויף מרדכין ארויס קעגן דעם פאלשן ליגגערישן הויף, קעגן דער אײגנארטיקער םפשלה פון האנדל םיט שקר, קעגן דער פאראסטעטעך אמבאסאדע פון פאלשער געםלעכקײט, קענן דעד לעצטער פעסטונג פון רעליגיעזע זנות. און דורך א לאנגן שװערן מארטירער־װעג — דורך א װעג פון צוגרעםן מיט די אײגענע פיס אלע הײליקײטן, אלע דורות• דיקע, פארפעסטעטע טראדיציעם,—פירט ער אים פון קאצק קײן פאריז, פון קאצקער שטיבל צו נארװידן אין אטעליע, סון די קלײנינקע רבנישע אינטריגעס אין פוילישן אויפשטאנד סון 1863, פון הויפישער װידערשפעניקונג צו רעװאלוציעס, פון אײן װעלט־אנשויאונג צו א צװײטער, צו דערי—צו װעלכער ער אלײן אפאטאשו איז רײף געװארן, נאכדעם װי ער האט פון זיך אראפ־ געריסן דעם צײכן פון געטא, נאכדעם װי ער האט זיך מיט אײגענע הענט אויסגעשניטן פונם הײליקן נאציאנאלן װילד־פלײש, נאכדעם װי ער איז געװארן אויס אונטערטאן פון דער אתה• בחרתנו־אידעע און איז געװארן בירגער פון דער װעלט. זײנע קינםטלערישע נעצן זענען ברײט און נד1יס. און אייף זײן ליטערארישן װעג האט ער 6ארכאפט א רײכע 6יל• פארביקע גאלעריע םון םיפן, סביבית און אוםשסענדן. ער האט נלשט 6*ר זלך קײן אײנניק אייםדערװײלסן װענ. ער האט װעגן א םך. ער האם זיך צעשפרײם און צעװאקסן אין אלע פא־װארפנםטע װינקעלעך סון אינזער םאדןר• נעם לעבן. דער פארםער, דער אינםעליגענם, דער ארבעסער, דער אקשאר, נעגער, כינעזער. אלע םים זײער אייגנארםיקן לעבנס־שסײגער. און אט דעם גזנצן פארשידנארסיקן סענסשן• םאטעריאל ה*ם ער קינסטלעריש-אוי6געהייבן םים א פרןססער כמעש ברוםאלער זא6םיקער פולקײס און אייםדריקלעכקײט. דיזעלבע בױטאלקײס און אויםדריקלעכקײט איןזײנע סעקסועלעפראבלעםען ■ פונם װילדםסן נענער ביזן ו םאל געסיבלבן צדיק האט ע־ םיט א געזונםער ברוםאל״קינססלערישער האנט ארייפגעריסן די םאלשע ליגנערישע הילע 6ון ראםאנסיק און איבער זײ אייפנעהןנגןנן דעס ,םין׳ װי דעם גירל. — דא הייבס זיך אן דער אפת, אזוי וױ ער איז. דא הערשט דאס געזעץ 6ון איבערסענסשלעכן כת, 6ון דער נאסור. און אװי האס ער ראס סעקסועלע פראבלעם אװעקגענעשסעלס• נאסירלעך, אז דאס אמעריקאנער אײגנארטיקע לענן האס בײ אים זײן םענםיםענם אויםגע6רעםן, פונקט װי ער האם אים אויםגעפרעםן בײ זלך אלײן. און םיס דעם שײדם ער זין אפ םונם אײראפעישן שרײבער, װאם קאן זיך אלץ נישס בא6רײען םון דער ליבע-פיםסעריע, װאם םראנן זיך נאך ארום פיט עראםן, מי פיס דער לעצסער ס1יז, זואס םען קאן נאך 6ארזעצן בײ דעם מים6ילנדיקן האר׳ך 6ון דער װעלם—םןר א ביסל גע• רירםקײם. י עס פילט זיך אויף קײן רגע נישט קײן גנבה-נאר עבודה, בארוף. ער פירט זיך זײן געגנבעטן קאנטראבאנדיסטישן טאבון, װי א געניטער קאפיטאן פירט א שיף אין א באנאכטיקן שטורם. און װען ער דערזעט איבער דער גרעניץ די ארימע צע־ שראקענע אנגעטראלדעױעטע ײדענעס, װאס לויפן אין פיבער פיט קלײנינקע פעקעלעך אין די בוזימם, װערט אים עפעם נישט אנ־ שטעגדיק פאר זײן פאך, פאר זײן בארוף, און װארפנדיק אויף זײ אזא ביטולדיקן בליק שפײט ער אויס: — שטינקערסי ער װאלט זײ, דאכט זיך, אלעמען דערװארגן, אלמאי זײ זענען אזעלכע קלײנינקע גנבימלעך, אזעלכע■ צעשראקענע, אזעלכע ארימע און פלעקן אויס פיט זיך דעם װעג פון זײן מאיעסטעטישן גאנג—איבער דער נאכמ. און אין א מער דינער, ראפינירטער פארם, א דערהויבענער ביז צו קינםטלערישער פולקוםענהײט גײט בײ אים דיזעלבע קאנטראבאנדע, דיזעלבע גרעניץ־גנבה איבער דעם בעט פץ מאריס דעם בלינדן קאפעדיאנטס װײב. די דאזיקע דערצײלונג ״םאריס און זײן זון פיליפ״ גע• הערט שוין צו אפאטאשוס אםעריקאנער פעריאד. די דאזיקע דערצײלונג איז דאכט זיך בכלל די גליקלעכ• סטע אין אפאטאשוס גאנצן שװער׳צװײגיקן שאפן. זי איז אסשר די אײנציקסטע נישט נאר אין דער ײדישער ליטעראסור נאר אײנע פון די •געצײלטע אין דער גאנצער אײרא׳ פעישער ליטעראטור. דא האט א2נ:טאשו געקנאטן פון דעם לײם, פון װעלכער מען באשאפט א װעלט. און ער, האט װירקלעך באשאפן א גרויס מאנוםענטאל װערק, פון װעלכן םען קאן זיך דאם נאנצע לעבן נישט באפרײען, װען מ׳האט עס נור אײן מאל איבערגעלײענט. ער האט דא געװעלטיקט מיט א אומבאגרענעצטער קינםט• לערישער מאכט און קראפט איבער א שטיק אײגנארטיקער אונ■ סערגרונט־װעלט און האט זי אונטערטעניק געמאכט זײן קינסט״ לערישן װילן. רײן״קינסטלעריש אין פלאסטיש האט אפאטאשו אפשר שוין נישס געהאט װוהין צו גײן און ער האט םיט דערזעלבער דיםציפ־ לין, םיט דערזעלבער געזעצמעסיקײט גענופען פארברײטערן די באזע פון זײן אידעען־װעלט. # # # נאר אונטער זײן געזעצפעסיקער שטײנערנער רויקײט פליסט ערגעץ װי אונטער א פעלז און אטעםט ארוים דער גרויסער מענטשלעכער אומעט, די גרויסע מענטשלעכע טראגעדיע פון װאס ער האט זיך געלאזט פארמאםקירן, אבער האט זיך אלײן פאר• םאסקירט מיט בױנעס, מיט ליבע און מיט אנדערע באשעפטיקונ• גען פון טאג״טעגלעכן פענטשלעכן לעק. אונטער אט דער שטײנערדיקער, אדער פארשטײנטער רויקײט גלים אזא פארטײעטער פראטעסמ, דער פראטעסט פונם פארפשפטן אויף לעבן—דער פראטעסט קעגן דעם הײליקן סם פון רעליגיע, װאס האט זיך מיט אזא דינער חלפישער צערטלעכקײט געלײגט אונטער די בלינדע גלויביקע טריט פון מענטש, דער אײביקער טראגישער קאנפליקט פונם געטלעכן און טײװלדיקן אין דער םענםשלעכער נשפה, װעלכע דער ארימער בשר-ודם טראגט װי א שװערן יאך אין װערט פון אים געשטרויכלט. דעד קאנפליקס פונם װילדן מענטשלעכן אינססינקט מיט דעם כאמוט סון אויסגעטראכטער מאראל און זיטלעכקײט, װאם םארסראגן זיך נישט אײנם ס׳אנדערע אין פעגטשלעכן לעבן.