Literarishe bleter · 1926-06-11 · 110 (11.6.1926) · p. Seite 378

10! זא ליטערארישע בלעטע 378 א דאנק דער פארגרעבטקײט און סעספקײט םון דער נאר• ױעגישער און דענישער געזעלשאשט, האבן די גרעסטע שרײבער פון די דאױקע לענדער געמוזט עמיגרירן. זײ האבן זיך באזעצט מערסטנטײל אין דײטשלאנד, געלאזט איבערזעצן זײערע װערק אויף דײטש און רוסיש, און האבן זיך זײער שנעל דערװארבן א גרויםע פאפולאריטעט. די סקאנדינאװער שרײבער זענען געװען רעװאלוציאנער דערפאר, װײל זײ הןןבן אנאליזירט און קריטיקירט די צביעות און פאלשקײט, די אוםער־ טרעגלעכע הערשאםט םון דעם רײכן פויער אויף אלע געביסן םון קוגסט און לימעראטור. מען האט זײ גערודפט, םארפירט פראצעםן און זײער שטרענג געשטראפט. א גרויםער דעגישער קריטיקער םון די ױנגע האט באקוםען צװײ חדשים תפיסה פאר א גינסטיקע רעצענזיע םון אן ,אוממא• ראלישך בוך. דעריבער איז אין דײטשלאנד געװארן א מאדע אויף אלץ װאס שטאמט פון סקאנדינאװיען. אין ליכט םון פשיבישעװםקיס מעמוארן זעט םען בפועל ממש, װאס פאר אסקאנדינאװער שרײבער עס הןןבן קאפירט די גאר אנגעזענסטע דײטשע מאדערניסטן. אבער דאם קאפירן האס אויך נישט געהאלפן. מען האט פשוס די דײסשע שרײבער נישט געװאלט ל־יענען. די קריטיק האט ״ארונטערגעריסן־ יעדן דײטשן ראמאן און געװיזן די שרײבער אויף די םקאנדינאװער װי אויף אמוסטעד, װי אזוי םען דארף שרײבן. דעמאלם האבן צװײ דײטשע שרײבער, שלאף און האלץ, ארויסגעגעבן בשותפות אראסאן אונטער אן אויסגעטראכסן נאר• װעגישן נאםען. דיזעלבע קריטיקער, װעלכע האבן געשריבן אויף שלאםן און האלצן אז זײ זענען גראםאמאנען, האבן יעצט אקלאפ געטאן אין א פויק פון אנציקונג און אנערקענט זײער ראמאן םאר א גרוים װערק. אזוי האט זיך ארײנגעריסן קײן דײטשלאנד די ״סקאנדינאײישע קרענק״ און מען האט זיך גישט געי,ענט פון איר אפטשעפען. דער אפגאט איז א געװיםע צײט געװען איבסמן. די בערלינער פרעמיערע פון די ״גײסטער״ איז געװען אגעװאל• דיקע םענסאציע, א... סקאנדאל. דאס פובליקום האט פראסעסטירט קעגן דער פיעסע, די .ױנגע״ דאקעגן האבן געמאכט גרויסע דעמאנסטראציעס. נאך א גרעםערן סקאנדאל האט ארויםגערוםן דער באװוסטער דענישער קריטיקער אלא האנסאן, װעלכער האט באװיק, אז בראנדעס פארשטײס נישט די יונגע, פלאנטערס זיך אין די נע• םען פון װערטער איבער סאציאלע אידעען, סענדענצן אץמאראל אין דער ליטעראטור, און איז בכלל א באגרענעצטער םענטש. האנסאנס קאםף קעגן בראנדעסן איז געװען אן אמתע רעװאלוציע, אדער אײגנטלעך אן אנפאנג םון אזא רעװןןלוציע. עס זענען געקומען שפעטער אנדערע קריטיקער, אויך דײטשע, װי לםשל, ריכארד סעיער, װאס האבן זײער שארף קריטיקירט בראגדעסן. װונדער שײן איז דער קאפיטל איבער דער ״קיבעצארניע׳ אין קאפענהאגען, איבער די ליטערארישע מדות, רכילות, נישט■ פארגינערײ און אינטריגעס פון די גרעסטע ביז די קלענםטע. פשיבישעװסקי האט דארטן םארבראכט א לענגערע צײס, און אז מען לײענט זײן באשרײבונג, װילט זיך זאגן, אז אין דער הינזיכט זעגען םיר :ישט ערגער, ןןבער אױך נישט בעסער. די לאגע םון די דײטשע שריפטשטעלער, װעלכע פלעגן שגורען םון יאוש און צער, איז געשילדערט מיט אזא םײססער. שאםט, אז א גרויל נעמט אײך ארום, װען איר לײענט לםשל אזא םין בילד: דא איז דער קװאל םון זײן אװעקגײן פון דעם שײנעם װארם אויף דער עלטער, און אויב נישט אין דער מוזיק, איז אין אפגרונדן פץ דער קבלה, אץ די אוםזעבארע תהומען פון דער מיסטיק האט ער, דער אמאליקער בונטאר, אנארכיסט און שטור״ סער פון געםער, געפונען אן אפרו, א מקום־מקלט פאר זײן םאר• װאגלטער נשמה. קונסס—איז ארויסברענגען געפילן, געדאנקען, דעױנות, שטיפונגען-דאס האה ער געפרײדיקט. פארם, אויסדריק, קאנ■ סטרוקציע, געבוי—דאס האט ער פארלײקנט. קונםט איז א גע• שפרעך מיט זיך אלײן, װעלכער װערט צופעליק איבערגעגעבן דעם חמון, דעם קאלעקטיװ. נישט אז םען זאל צו אים רײדן, נאר סתם אזוי, אפשר װעט זיך אימיצער געפינען, פאר װעפען די טיךפערזענלעכע געפילן פין דעם קינסטלער װעלען זײן א מין שפיגל פון זײנע אײגענע געפילן. דער אמת איז נישט אין דער אביעקטיװער װירקלעכקײט פון לעבן, נאר אין יעדן יחיד באזונדער. דער אםת איז די ״נא■ קעטע נשמה*, װעלכע אױ דער קװאל פון די מענטשלעכע לײדן און פרײדן. גישט דער אםת אץ נישט די חושים, נאר די נשמה. דער קינסטלער דארף זײן דעד אנאליטיקער, דער כירורג פון דער נשמד״ װײל ד איז דער אײן אײנציקער אפת. צװישן סיבה און רעזולטאט איז נישטא קײן שי־כור.. םיר האבן אים כלומרשט געפונען און מיר שאפן זיך א פיקציע פון רעזולםאטן צו אלע סבות• דאס איז אין קורצן פשיבישעװםקים םילאזאפישער אץ עס• טעטישער אני־מאמין. נישט אופזיסט האט אים געצויגן צום אנארכיזם, װעלכער האט אים םוף־בל-סוף אויך נישט באפרידיקט, װײל עס האט בײ די אנארכיסטן געפעלט דער פעטאפיזישער הינטערגרונט, הגם די אפשאצונג פץ געשיכטע, ראליע םון יחיד, און הויפסזעכלעך דאס צעברעכן פון דעם קאלעקטיװ״גאט האט אים צופרידנגעשטעלט. אץ אויב פשיבישעװפקי װערט פאררעכנט צו די אנהענגער פון אנארכיזם, איז דאס נישט װײט פץ אםת. אלענפאלס מיט זײן פארגאנגענהײט האט ער אלײן געגעבן דאס רעכט דערצו. אויף דעם הינטערגרונד פון זײן גײסטיקער עװאלוציע אנטװיקלט פשיבישעװסקי פאר אונז א לעבעדיקע גאלעריע פון די גרעסטע אײראפעישע קינסטלער, מיט װעלכע ער האט זיך אין זײן לעבן געטראפן אץ הויפזעכלעך—צעקריגט. דא איז שוין פשיבישעװםקי נישט סתם א זכרונותישרײבער, נאר א מענטש, װעלכער דערצײלט אונז זײער אינטערעםאנטע ליטערארישע רכילות װעגן די .קלײנע־ און די .גרויסע״. די ליטערארישע רכילות װעגן האמסין, איבסען, ביערנסאן, הויפטמאן, האנסאן אץ אנדערע—דאס איז אפשר דער אינטערע• סאנטסטער טײל פון די מעסוארן. װעגן הײפטמאן, דערצײלט ער, אז ער איז געװען א שױ• דערלעכער עגאיסט, אן אויםנוצער פון די ױנגע. הויפטפאן, װעל• כער האט א םך געהאט צו םארדאנקען דעם באקאנטן ײדישן דראמאטורג ארנא האלץ, אץ האט אים אפילו געװידמעם זײן ערשטע דראמע, האט שפעטער, האבגדיק אן אײגםלוס אין די מלוכה־טעאםערם, נישט געלאזס שפילן זײנע פיעסן. בכלל האט הויפדפאן, װערנדיק בארימט אץ רײך, ױך אפגערוקט פץ דער ,באהעםע׳ און האט נישט געװאלט קומען צוהילף, װען יענע האבן געליטן הונגער. װעגן דער דײטשער ליטעראסור פון יענער עפאכע האט פשיבישעװסקי קײן איץ גוט װארס נישט. די ,מאדערניססן׳ האבן קאפירט די סקאנדינאװער שרײבער, װעלכע זענען דאמאלס געװען אין דער מאדע.